توثیق سهام چیست و چگونه انجام می‌شود؟

توثیق سهام چیست؟ توثیق سهام و صندوق سرمایه‌گذاری یکی از ابزارهای نوین در بازار سرمایه برای دریافت خدماتی مثل اعتبار معاملاتی از کارگزاری‌‌ها، اعتبار خرید از پلتفرم‌های لندتک و سایر موارد این‌چنینی است. سرمایه‌گذاران می‌توانند با وثیقه سهام به‌جای ضامن یا وثایق دیگر مثل چک، سفته، سند و…، این خدمات را دریافت کنند. خدمت توثیق سهام توسط سازمان بورس اوراق بهادار، سپرده‌گذاری مرکزی و قوه قضائیه راه‌اندازی شد. هدف اصلی از ارائه این خدمت، حل‌و‌فصل امور مربوط به وثیقه گذاری، امکان انجام این موارد به‌صورت آنلاین و استفاده از انواع دارایی‌ها به‌خصوص دارایی‌های بورسی به‌عنوان وثیقه است. 

یکی از دستاورد‌های این خدمت هم بخش انجام الکترونیکی آن به‌شمار می‌رود که متقاضیان را از کاغذبازی‌های سنتی وثیقه‌گذاری راحت می‌کند. اما اگر بخواهیم بگوییم مهم‌ترین ویژگی توثیق سهام چیست؟ باید به دریافت نقدینگی برای خرید کالا و خدمات و اعتبار معامله، بدون فروش دارایی‌ها اشاره کنیم. در حال حاضر همه سرمایه‌گذاران بازار سرمایه، امکان وثیقه‌گذاری سهام و صندوق‌های سرمایه‌گذاری خود برای دریافت این خدمات را دارند.

معنی توثیق سهام چیست؟

معنی توثیق سهام به‌طور دقیق گرو گذاشتن دارایی‌های بورسی نزد سپرده‌گذاری مرکزی از طریق فرایند توثیق الکترونیکی سهام، برای تضمین یک تعهد است. سرمایه‌گذار با این اقدام به نهاد مالی اطمینان می‌دهد که به تعهدات خود عمل کند؛ در غیر این صورت نهاد مالی می‌تواند سهام یا صندوق‌های سرمایه‌گذاری وثیقه شده را برای جبران خسارت بفروشد.

طی فرایند توثیق سهام بورسی، سرمایه‌گذار همچنان مالک دارایی‌های خود باقی می‌ماند، اما حق فروش یا انتقال آن را تا زمان آزاد شدن وثیقه یا همان رفع توثیق، ندارد. به‌عبارت دقیق‌تر همچنان مالک دارایی خود می‌ماند، بدون اجازه فروش. طی فرایند وثیقه‌گذاری سهام، سرمایه‌گذاران بدون فروش دارایی اعتبار معاملاتی و خرید دریافت کرده و در طول دوره توثیق همچنان سود سهام به آن‌ها تعلق می‌گیرد. این فرایند کاملا امن و قانونی و تحت‌نظارت سپرده‌گذاری مرکزی انجام می‌شود. همه مراحل فرایند توثیق الکترونیکی سهام، به‌صورت آنلاین و بدون نیاز به حضور فیزیکی قابل انجام است.

کاربردهای اصلی توثیق سهام

• دریافت تسهیلات بانکی (برخی بانک‌ها) بدون ضامن
• دریافت اعتبار معاملاتی از کارگزاری‌ها بدون نیاز به گردش حساب
• دریافت اعتبار خرید کالا یا خدمات بدون چک و سفته

نحوه توثیق سهام

1. انتخاب نهاد مالی ارائه‌دهنده خدمات مورد‌نظر
2. ورود به سامانه توثیق سهام و وارد کردن کد ملی
3. وارد کردن کد تایید ارسالی برای دریافت اطلاعات پرتفوی از سپرده‌گذاری مرکزی
4. مشاهده پرتفوی دارایی‌های قابل توثیق (سهام و صندوق) بدون در نظر گرفتن کارگزار ناظر (قیمت سهم و صندوق با نرخ روز گذشته کاری نمایش داده می‌شود)
5. تعیین میزان و نوع دارایی‌هایی که سرمایه‌گذار قصد توثیق آن‌ها را دارد
6. پرداخت کارمزد استفاده از خدمات و ارسال درخواست وثیقه‌گذاری سهام به سپرده‌گذاری مرکزی
7. پرداخت کارمزد توثیق سهام، امضای قرارداد و تکمیل فرایند
8. در نهایت دریافت اعتبار کارگزاری یا خرید

دستورالعمل توثیق سهام چیست؟

دستورالعمل توثیق سهام توسط شرکت سپرده‌گذاری مرکزی اوراق بهادار تدوین شده است و و این سازمان، چارچوبی مشخص برای نحوه اجرای آن دارد. این دستورالعمل شامل مواردی مانند شرایط سهام قابل توثیق، نحوه آزادسازی وثیقه و حقوق و تعهدات طرفین است. مطابق این دستورالعمل، فقط سهام پذیرفته‌شده در بورس یا فرابورس قابلیت توثیق دارد، مدت توثیق بر اساس قرارداد طرفین مشخص می‌شود، در صورت تسویه تعهدات، سهام به‌طور کامل و خودکار آزاد خواهد شد.

توثیق سهام در نظام بانکی

بانک‌ها یکی از اصلی‌ترین استفاده‌کنندگان از ابزار توثیق سهم هستند. در سال‌های اخیر، بانک مرکزی و شرکت سپرده‌گذاری مرکزی زیرساخت‌هایی را فراهم کرده‌اند که مشتریان بتوانند با وثیقه‌گذاری سهام بورسی، وام یا تسهیلات دریافت کنند. این موضوع باعث حذف چالش نیاز به ضامن، افزایش شفافیت در فرایند اعتبارسنجی و کاهش ریسک نکول برای بانک‌ها شده است.

توثیق سهام برای دریافت اعتبار معاملاتی از کارگزاری‌ها

یکی از پرکاربردترین موارد توثیق سهام بورسی، دریافت اعتبار معاملاتی از کارگزاری‌هاست. در حال حاضر همه کارگزاری‌ها، خدماتی به مشتریان خود ارائه می‌دهند که به کمک آن سرمایه‌گذار می‌تواند بیش از سرمایه شخصی معامله کند (اعتبار معاملاتی)؛ شرط اصلی برای دسترسی به این امکان، رسیدن به حد نصاب گردش حساب در کارگزاری است.

 با امکان توثیق سهم و صندوق سرمایه‌گذاری، مشتری بخشی از سهام موجود در پرتفوی خود را وثیقه‌گذاری می‌کند و بدون نیاز به گردش حساب باتوجه به ارزش روز سهام، کارگزاری اعتبار معاملاتی را در اختیار سرمایه‌گذار قرار می‌دهد. پس از اتمام قرارداد یا تسویه حساب، سهام وثیقه‌شده آزاد خواهد شد.

توثیق سهام برای دریافت اعتبار خرید اقساطی

علاوه‌بر بانک‌ها و کارگزاری‌ها، برخی پلتفرم‌های مالی و اعتباری نیز امکان استفاده از توثیق سهام برای اعطای تسهیلات را فراهم کرده‌اند. در این روش، سرمایه‌داران بازار سرمایه به‌جای فروش دارایی خود برای کسب نقدینگی آن را نزد پلتفرم‌های لندتک به‌عنوان وثیقه قرار می‌دهند و در مقابل، اعتبار مشخصی برای خرید کالا یا خدمات دریافت می‌کند.

این اعتبار می‌تواند برای خرید کالاهای دیجیتال، لوازم خانگی، خدمات آموزشی، بیمه و...، مورد استفاده قرار بگیرد. پس از خرید، مشتری اقساط خود را طبق قرارداد پرداخت می‌کند و با تسویه کامل، سهام وثیقه‌شده آزاد می‌شود.

چالش‌های وثیقه‌گذاری سهام

مسدود شدن دارایی و عدم امکان فروش سهم در مدت قرارداد، احتمال کاهش ارزش سهام در طول دوره توثیق و محدودیت در انتخاب نوع سهام قابل وثیقه‌گذاری، چالش‌هایی هستند که در حال حاضر فرایند توثیق سهم برای سرمایه‌گذاران در پی دارد. نکته مهم بعدی هم اختیار فروش سهام در صورت عدم پرداخت بدهی، توسط دریافت کننده اعتبار یا تسهیلات است. البته تمامی وثایقی که برای دریافت اعتبار و وام به نهادهای مالی ارائه می‌شوند با این خطر مواجه هستند.

با این حال توثیق سهام یک ابزار نوین محسوب می‌شود و قطعا توسعه دستورالعمل‌ها و بهبود زیرساخت‌های آن می‌تواند این چالش‌ها را کاهش دهد.

آینده توثیق سهام در ایران

فرایندهای پیچیده دریافت تسهیلات بانکی، سختی‌های دریافت چک صیادی از بانک‌ها، چالش‌های پیدا کردن ضامن معتبر، نیاز به گردش حساب بالا در کارگزاری‌های برای دریافت اعتبار معاملاتی و سایر موارد این‌چنینی، قطعا باعث خواهند شد که توثیق دارایی بورسی در کشور ما مردم توجه قرار بگیرد.

شرکت سپرده‌گذاری مرکزی نیز با به‌روزرسانی مداوم دستورالعمل توثیق سهام در تلاش است فرایند‌های انجام آن را ساده‌تر و شفاف‌تر کنند. همچنین، هماهنگی این ابزار با فین‌تک‌ها و پلتفرم‌های نوین مالی، فرصت‌های تازه‌ای برای نهادهای مالی و سرمایه‌گذاران ایجاد خواهد کرد. پس اگر بپرسیم در ایران شرایط آینده توثیق سهام چیست؟ پاسخ حتما ورود گسترده نهادهای مالی برای استفاده از سامانه توثیق سهام و رغبت بالای سرمایه‌گذاران برای استفاده از این خدمات خواهد بود.

در نهایت اینکه طی فرایند فرایند قانونی و حقوقی توثیق سهم، دارایی وثیقه شده سرمایه‌گذار برای مدتی قفل می‌شود؛ اما مالکیت سهام همچنان با سرمایه‌گذار است، فقط امکان فروش یا انتقال آن را ندارد. این فرایند، تضمینی معتبر برای بانک‌ها و کارگزاری‌ها محسوب می‌شود؛ زیرا ارزش سهام در هر لحظه مشخص و قابل ارزیابی است. توثیق سهام بورسی را می‌توان یکی از مهم‌ترین ابزارهای توسعه مالی در کشور دانست. از آنجا که ارزش سهام در بورس به‌صورت روزانه محاسبه می‌شود، برای نهادهای مالی وثیقه‌ای شفاف و قابل اعتماد به‌شمار می‌رود. همچنین، این روش به سرمایه‌گذاران امکان می‌دهد بدون فروش دارایی‌های بورسی خود، به منابع مالی موردنیاز دسترسی پیدا کنند. با توسعه توثیق الکترونیکی سهام و شفاف‌تر شدن قوانین این ابزار مالی روزبه‌روز پر کاربردتر خواهد شد و می‌تواند پلی میان بازار سرمایه و نظام بانکی برای تامین مالی آسان‌تر ایجاد کند.