وضعیت اقتصاد کشور و معیشت مردم در سال‌های اخیر به‌سمتی رفته است که بخش بزرگی از جامعه، بدون دریافت وام امکان ادامه زندگی را ندارند. از طرفی دیگر با چنین شرایطی، شبکه بانکی سخت‌گیرتر شد و بسیاری از افراد در حال حاضر شرایط دریافت وام بانکی را ندارند. دریافت تسهیلات با سپرده‌های بلندمدت، لزوم معرفی یک یا دو ضامن معتبر (با گواهی کسر از حقوق) یا ارائه وثایق سنگین مثل سند ملکی، شروطی‌اند که بسیاری را از دریافت وام محروم کرده‌اند. دریافت وام بدون ضامن یا تسهیلات بدون سپرده، امروز از دغدغه‌های اصلی کشور ماست که بانک مرکزی با بخش‌نامه‌هایی طی چند سال اخیر، بانک‌ها و پلتفرم‌ها را ملزم به تسهیل فرایند اعطای تسهیلات کرده است. اما آیا بخش‌نامه‌های برای دریافت وام بدون ضامن، نتیجه‌بخش بود؟
نحوه دریافت وام بدون ضامن
در طرح‌های اعطای تسهیلات بدن ضامن، متقاضی به‌جای معرفی شخصی برای ضمانت، فرایند دریافت وام را با روش‌های جایگزین جدید مثل اعتبارسنجی (خوش حسابی مشتری در نظام بانکی)، بررسی گردش حساب (اطمینان بانک از توانایی بازپرداخت بر اساس تراکنش‌های حساب)، توثیق سهام (مسدودسازی بخشی از دارایی بورسی متقاضی) و سپرده‌گذاری (مسدود کردن بخشی از موجودی حساب)، انجام می‌‌دهد.
در حال حاضر عموما وام بدون ضامن با سیستم‌های اعتبارسنجی بر اساس سابقه بانکی (بررسی رتبه اعتباری مشتری) و خوش‌حسابی مشتری یعنی نداشتن اقساط معوقه و چک برگشتی به افراد تعلق می‌گیرد. البته در بسیاری از موارد، سقف وام بدون ضامن کمتر از وام‌های سنتی است، اما فرایند دریافت آن بسیار سریع‌تر و آسان‌تر پیش می‌رود.
بانک مرکزی طی سال‌های اخیر بارها اعلام کرده که نظام بانکی کشور باید از حالت سنتی خارج شود. در گذشته مردم برای گرفتن وام‌های خرد حتی ۲۰ یا ۳۰ میلیون تومانی، مجبور بودند چند ضامن معتبر پیدا کنند ضامن با گواهی کسر از حقوق). این روند باعث اتلاف وقت، افزایش نارضایتی عمومی، ایجاد بازار سیاه برای خرید و فروش ضمانت و…، می‌شد. بنابراین سیاست‌گذارهای نظام بانکی درصددند تا سیستم وام‌دهی را از حالت سنتی خارج کرده و حتی شرایط ضمانت برای دریافت وام را هم تسهیل کنند. برقراری عدالت مالی، پیشبرد سریع‌تر اعطای تسهیلات، بهره‌مندی بخش بیشتری از جامعه از وام‌ها و…، اهداف این سیاست‌های جدید هستند.
شرایط عمومی دریافت وام بدون ضامن
بانک‌ها برای اعطای این نوع وام شرایطی مشخص کرده‌اند. هرچند جزئیات در هر بانک کمی متفاوت است، اما شرایط کلی شامل موارد زیر است:
- داشتن حداقل ۱۸ سال سن و حداکثر ۶۰ سال (برای وام‌های خرد)
- نداشتن بدهی معوق بانکی و چک برگشتی
- ثبت‌نام در سامانه اعتبارسنجی و داشتن رتبه اعتباری مناسب
- داشتن حساب فعال یا حقوقی نزد بانک
- ارائه مدارک هویتی مثل کارت ملی و شناسنامه
در این روش وام‌دهی عموما نیازی به معرفی ضامن یا وثیقه نیست و صرفا اعتبارسنجی بانکی مبنای تصمیم‌گیری قرار می‌گیرد. اما گاهی بانک‌ها بر اساس میزان وام درخواستی متقاضی یا بسته به رتبه اعتبارسنجی او، ممکن است همچنان ضمانت پرداخت نیز بخواهند. این ضمانت در پلتفرم‌های وام‌دهی عموما چک صیادی یا سفته الکترونیک است؛ اما بانک‌ها امکان دارد برای تسهیلات بدون ضامن هم باتوجه به دلایلی که اشاره کردیم از مشتریان، شخص ثالث ضمانت‌کننده (ضامن) بخواهند.
نحوه دریافت وام بدون ضامن
ثبت درخواست دریافت وام، اعتبارسنجی مشتری، ارائه مدارک و تایید نهایی. بعد از تایید این موارد، بانک قرارداد وام را تنظیم کرده و پس ارسال ضمانت یا معرفی ضامن (در صورت نیاز)، مبلغ موردنظر به حساب متقاضی واریز می‌شود.
بازپرداخت اقساط وام بدون ضامن، معمولا کوتاه‌مدت است و بانک‌ها برای اطمینان بیشتر، بازپرداخت را از طریق کسر از حساب یا برداشت خودکار انجام میدهند. دریافت وام بدون ضامن به‌طور صد در صدی به سابقه متقاضی در شبکه بانکی بستگی دارد و کوچک‌ترین نکته منفی در این سابقه می‌تواند جلوی اعطای تسهیلات به او را بگیرد؛ بنابراین سخت‌گیری بیشتر در اعتبارسنجی برای این وام‌ها را می‌توان نکته‌ای مهم و شاید منفی دانست.
با اینکه بسیاری از بانک‌ها در حال حاضر اعلام کرده‌اند که وام بدون ضامن اعطا می‌کنند، اما شرایط سختی پیش روی مشتری قرار میدهند. اول اینکه عموما باید حساب بانکی متقاضی به حد نصاب گردش موردنیاز برای درخواست وام برسد؛ یعنی با کارکرد حساب شما امتیاز وام می‌گیرید (ممکن است برای حساب شما محاسبه مالیاتی انجام شود). از طرفی دیگر در مواقعی که سقف وام درخواستی بالاست یا رتبه اعتباری شما کمتر از استاندارد باشد، باید ضامن معرفی کنید. بنابراین همچنان دریافت وام از بانک‌ها کار ساده‌ای نیست.
پلتفرم‌های اعطای تسهیلات بدون ضامن
تمام سخت‌گیری‌ها و روندهای پیچیده سیستم بانکی باعث شد پلتفرم‌های فین‌تک وام‌دهی شکل بگیرند که به کاربران خود تسهیلات بدون ضامن ارائه میدهند. این پلتفرم‌ها برخلاف بانک‌ها، بدون نیاز به گردش حساب یا معرفی ضامن به افراد اعتبار میدهند؛ اما در قالب اعتبار خرید کالا.
سامانه‌های اعطای تسهیلات پس از اعتبارسنجی کاربران، معمولا با ارائه چک صیادی یا در برخی موارد سفته الکترونیکی، اعتبار آن‌ها را شارژ می‌کنند. گفتیم وام‌هایی که از سوی این پلتفرم‌ها پرداخت می‌شود در قالب اعتبار خرید است و نه وجه نقد. همین موضوع باعث شده این نوع تسهیلات، برای افراد بسیاری صرفه اقتصادی نداشته باشد. اما توجه داشته باشید که تقریبا در همه فروشگا‌های پلتفرم‌های لندتک، امکان خرید طلا با اعتبار اعطایی وجود دارد. از آنجایی که طلا در اقتصاد ایران تقریبا نقدینگی محسوب می‌شود، متقاضیان می‌توانند با خرید طلا و فروش آن در بازار آزاد به پول برسند.
با همه این‌ها یکی از چالش‌های اصلی این روش، الزام به ارائه چک صیادی برای ضمانت است. دریافت چک صیادی از شبکه بانکی برای بسیاری از افراد، به‌ویژه کسانی که سابقه اعتباری ندارند، آسان نیست. همین مسئله باعث شده همچنان نیاز راه‌حل‌های جدید و ساده‌تر برای دریافت تسهیلات وجود داشته باشد.
دریافت وام از طریق توثیق سهام
در سال‌های اخیر، با همکاری قوه قضاییه، سازمان بورس و سپرده‌گذاری مرکزی، خدمتی نوین ارائه شده است که امکان دریافت وام بدون ضامن و بدون سپرده را برای دارندگان دارایی‌های بورسی فراهم می‌کند. در این روش، افراد می‌توانند سهام یا واحدهای صندوق سرمایه‌گذاری خود را به‌عنوان وثیقه دریافت وام در سامانه سپرده‌گذاری مرکزی، توثیق کنند. پس از تایید فرایند توثیق، این اطلاعات به پلتفرم‌های مالی یا لندتک‌ها ارسال می‌شود و آن‌ها بر اساس ارزش دارایی وثیقه‌شده، به کاربر اعتبار خرید میدهند. بنابراین مثل مورد قبل، کاربران می‌توانند این اعتبار را برای خرید طلا یا سایر دارایی‌های قابل نقدشوندگی استفاده کنند و با فروش آن‌ها بدون نیاز به ضامن یا سپرده به نقدینگی برسند.
مزیت مهم این روش در این است که چالش ارائه چک صیادی نیز از میان برداشته می‌شود؛ زیرا خرید سهام و صندوق‌های سرمایه‌گذاری از طریق احراز هویت سجام برای همه افراد جامعه ممکن است. بنابراین حتی کسانی که سرمایه اندکی دارند، می‌توانند با دارایی‌های بورسی خود وثیقه لازم برای وام را ایجاد کنند.
نکته:
پلتفرم‌ها لندتک مبالغ نسبتا سنگینی به‌عنوان کارمزد خدمات از کاربران خود دریافت می‌کنند. همچنین کالاها در این پلتفرم‌ها عموما با نرخ بالاتر از بازار به‌فروش می‌رسند.
توثیق سهام برای دریافت کسب نقدینگی
یک میان‌بر برای سرمایه‌گذاران بورس! علاوه‌بر دریافت اعتبار خرید، توثیق سهام می‌تواند ابزاری برای تامین نقدینگی از طریق بازار سرمایه نیز باشد. سرمایه‌گذارانی که دانش کافی در حوزه خریدوفروش سهام دارند، می‌توانند با وثیقه‌گذاری دارایی‌های خود از کارگزاری‌های بورسی، اعتبار معاملاتی دریافت کرده و از آن برای انجام معاملات و کسب سود استفاده کنند.
در واقع، توثیق سهام راهکاری است که علاوه بر تامین مالی شخصی به فعالان بازار سرمایه نیز کمک می‌کند تا از دارایی‌های خود بهره‌وری بیشتری داشته باشند و بدون نیاز به فروش سهام، نقدینگی کسب کنند.
اعطای تسهیلات بدون ضامن به کسب‌وکارها
یکی از تحولات مهم سال ۱۴۰۴، اعطای وام به استارتاپ‌ها و کسب‌وکارهای کوچک بدون نیاز به ضامن سنتی است. بانک‌ها معمولا با بررسی صورت‌های مالی یا وثیقه‌گذاری سهام شرکت، تسهیلات را پرداخت می‌کنند. این روند می‌تواند نقش بزرگی در توسعه اقتصاد و حمایت از کارآفرینی داشته باشد.
دریافت وام بدون ضامن
با توجه به سیاست‌های دولت و بانک مرکزی، پیش‌بینی می‌شود که در سال‌های آینده، سقف وام‌های بدون ضامن بیشتر شود، اعتبارسنجی به‌عنوان اصلی‌ترین روش جایگزین ضامن جا بیفتد و فین‌تک‌ها و استارتاپ‌های مالی ابزارهای سریع‌تر و در عین حال اقتصادی‌تر، برای اعطای تسهیلات فراهم کنند.
اما با همه این‌ها در حال حاضر دریافت وام بدون ضامن برای بخشی از مردم کشور امکان‌پذیر است. این افراد می‌توانند بدون معرفی ضامن رسمی و صرفا بر اساس اعتبارسنجی بانکی، تسهیلات موردنیاز خود را دریافت کنند. هرچند این نوع وام محدودیت‌هایی مثل سقف پایین‌تر و سخت‌گیری بیشتر در بررسی سوابق دارد، اما گام بزرگی برای اعطای تسهیلات بدون ضامن و افزایش دسترسی عمومی به منابع مالی محسوب می‌شود.