گره معاملاتی یکی از مفاهیم بازار سرمایه است که معامله‌گران در مسیر خود به احتمال خیلی زیاد با آن مواجه خواهند شد. بنابراین آشنایی با مفهوم گره معاملاتی، برای تحلیل رفتار قیمت، ورود به معاملات و ارزیابی نقدشوندگی نماد ضروری است.
به‌طور خلاصه، گره معاملاتی وضعیتی است که طی آن با اینکه یک سهم صف خرید یا فروش دارد، اما کمتر از حجم مبنا معامله می‌شود (۱۰ روز پیاپی). در چنین شرایطی، بورس برای بازگرداندن نماد به روند عادی از سازوکار «رفع گره معاملاتی» استفاده می‌کند. مهم‌ترین اثرات گره معاملاتی، کاهش نقدشوندگی، ایجاد اختلال در روند معاملات و تاخیر در کشف قیمت واقعی سهم است که موجب سردرگمی سرمایه‌گذاران و افزایش ریسک معاملات می‌شود.
پس بیایید به‌طور دقیق بررسی کنیم منظور از گره معاملاتی در بورس چیست و همچنین منظور از رفع گره معاملاتی چیست؟
گره معاملاتی در بورس چیست؟
می‌دانیم که در معاملات بازار سرمایه، مفهومی با عنوان دامنه مجاز نوسان داریم که برای سهم‌ها محدودیت قیمت خریدوفروش ایجا می‌کند. گاهی این محدودیت باعث ایجاد صف خرید یا فروش سنگین برای نمادهای معاملاتی با حجم نقدینگی پایین و کند شدن روند معاملات این نمادها می‌شود. با توجه به پایین بود‌ن حجم معاملات و حجم مبنا، نتیجه این شرایط عدم مشاهده تغییر محسوس در قیمت پایانی نسبت به روز قبل خواهد بود. چنانچه وضعیت شرح داده شده طی چند جلسه معاملاتی ادامه‌دار باشد و نماد روی صف‌های خرید یا فروش قفل کند، شاهد گره معاملاتی بورس هستیم (سهم ۵ روز متوالی در کف دامنه نوسان معامله می‌شود). نمادها با این وضعیت مشمول دستورالعمل رفع گره معاملاتی می‌شوند.
پس اگر بخواهیم بگوییم منظور از گره معاملاتی چیست؟ معنی گره معاملاتی بورس این است که یک نماد معاملاتی، برای چند روز پشت‌سرهم (۱۰ روز) با وجود صف خرید یا فروش به اصطلاح قفل شده و هیچ معامله موثری در آن انجام نمی‌بینیم یا به‌عبارت دقیق‌تر کمتر از حجم مبنا معامله می‌شود. یعنی بازار قادر نیست قیمت تعادلی سهم را پیدا کند.
دلایل ایجاد گره معاملاتی بورس چیست؟
گره معاملاتی بورس عموما زمانی رخ می‌دهد که عرضه‌و‌تقاضا برای سهم نامتوازن باشد، حجم مبنا باعث قفل‌شدن سهم در صف‌ها شود، دامنه نوسان محدود اجازه اصلاح قیمت را ندهد یا نقدشوندگی نماد کاهش یابد.
بیشتر بدانید:
حجم مبنا چیست؟ حداقل تعداد از سهام یک شرکت است که باید معامله شود تا قیمت پایانی آن بتواند کامل در دامنه مثبت و منفی nدرصد تغییر کند. هدف این ابزار کاهش نوسانات ساختگی و ایجاد ثبات در بازار است. سهام‌های با حجم مبنای پایین، سرعت بیشتری در تغییر قیمت دارند.
شرایط گره معاملاتی بورس چیست؟
شناسایی گره معاملاتی بر اساس مجموعه‌ای از معیارهای مشخص انجام می‌شود. سازمان بورس برای تشخیص اینکه سهم در وضعیت گره قرار گرفته، شرایط زیر را در نظر می‌گیرد:
- سهم باید حداقل ۵ جلسه معاملاتی متوالی در صف خرید یا صف فروش قفل باشد.
- در این مدت، کمتر از حجم مبنا معامله شده باشد یا معاملات به شکلی محدود و غیرتعادلی انجام شود.
- قیمت پایانی سهم تقریبا ثابت مانده باشد و نتواند به محدوده واقعی خود نزدیک شود.
- ارزش معاملات به‌طور غیرطبیعی کاهش یابد و نقدشوندگی سهم پایین بیاید.
وقتی این شرایط برقرار شود، بورس تشخیص می‌دهد که سهم در یک گره معاملاتی گرفتار شده و باید مشمول قوانین رفع گره معاملاتی شود.
منظور از مشمول گره معاملاتی چیست؟
تشخیص گره معاملاتی به‌معنای ورود سهم به دایره نظارتی سازمان بورس است. وقتی گفته می‌شود یک نماد «مشمول گره معاملاتی شده»، یعنی ناظر بازار تایید کرده که سهم در شرایط گره قرار گرفته، معاملات آن معیوب یا غیرتعادلی است و سهم باید در اولین فرصت به‌صورت ویژه بازگشایی شود. معمولا بعد از اعلام این وضعیت، بورس اطلاعیه ناظر منتشر می‌کند و نماد در روز کاری آینده از طریق حراج ناپیوسته با دامنه نوسان بیشتر، بازگشایی خواهد شد.
رفع گره معاملاتی در بورس یعنی چه؟
در سال ۱۳۹۸ سازمان بورس دستورالعملی را تصویب کرد که بر اساس آن شرکت‌های بورسی که سهام آن‌ها قف شده یا به‌عبارت دقیق‌تر چالش صف خرید یا فروش سنگین دارند، مشمول دستورالعمل رفع گره معاملاتی می‌شوند. این مصوبه برای روان‌تر شدن معاملات سهام طراحی و اجرا شد.
پس برای پاسخ به سوال رفع گره معاملاتی در بورس چیست باید گفت: رفع گره معاملاتی فرایندی است که طی آن بورس، دامنه نوسان سهم را بیشتر می‌کند تا سهم از صف خرید یا فروش خارج شود و قیمت تعادلی آن کشف گردد. رفع گره معاملاتی معمولا از طریق حراج ناپیوسته، حذف موقت حجم مبنا و افزایش دامنه نوسان انجام می‌شود.
هدف اصلی رفع گره معاملاتی این است که سهم دوباره قابلیت معامله داشته باشد و قیمت واقعی آن طبق عرضه و تقاضا مشخص شود.
مشمول رفع گره معاملاتی یعنی چه؟
منظور از مشمول رفع گره معاملاتی چیست؟ یعنی سهمی که پس از تشخیص گره معاملاتی، توسط ناظر بازار برای انجام فرایند رفع گره انتخاب شده است. در این شرایط نماد در شروع جلسه معاملاتی آینده یا یک ساعت مانده به پایان بازار، وارد مرحله حراج ناپیوسته با دامنه نوسانِ بازتر می‌شود. به این ترتیب، خریداران و فروشندگان فرصت پیدا می‌کنند بدون محدودیت‌های قبلی، سفارش‌های واقعی خود را وارد کنند و قیمت تعادلی شکل گیرد.
قانون رفع گره معاملاتی چیست؟
قوانین رفع گره معاملاتی طی سال‌های اخیر چند بار تغییر کرده‌اند. در گذشته طبق قانون گره معاملاتی بورس، اگر نمادی برای چند جلسه معاملاتی پشت‌سرهم در صف خرید یا فروش قفل بوده و حجم معاملات آن با حجم مبنا متناسب نباشد، در وضعیت گره قرار می‌گیرد. اما در قانون جدید گره معاملاتی بورس نماد باید حداقل ۲ روز کاری در صف سنگین باشد و تعداد معاملات به‌طور معناداری کاهش یابد. در فرایند رفع گره معاملاتی بورس، دامنه نوسان سهم را دو برابر و حجم مبنای آن را برای یک جلسه حذف می‌کنند تا معاملات روان‌تر انجام شوند.
قوانین گره معاملاتی بورس خلاصه قوانین اصلی شامل موارد زیر است:
انجام حراج ناپیوسته برای کشف قیمت، برداشتن حجم مبنا تنها برای همان جلسه، افزایش دامنه نوسان در جلسه رفع گره، بازگشت به وضعیت عادی بعد از کشف قیمت و الزام به اطلاع‌رسانی توسط ناظر. این قوانین باعث جلوگیری از قفل‌شدن طولانی‌مدت نمادها در صف‌ها می‌شود.
حداقل و حداکثر نوسان قبل از گره معاملاتی
اشاره کردیم که یکی از عوامل مهم در تشکیل گره معاملاتی، دامنه نوسان سهم به‌شمار می‌رود. حداکثر نوسان مجاز بورس قبل از گره معاملاتی برای هر بازار متفاوت است (در حال حاضر، پاییز ۱۴۰۴ دامنه نوسان = مثبت و منفی ۶). وقتی سهم به‌صورت ممتد در صف خرید یا فروش قفل است، این دامنه محدود اجازه خروج سهم از محدوده قیمتی را نمی‌دهد و باعث ایجاد گره معاملاتی می‌شود.
اما دامنه نوسان نمادهای مشمول گره معاملاتی چگونه است؟ در مرحله رفع گره معاملاتی، دامنه نوسان نماد دو برابر، حجم مبنا حذف و قیمت در حراج ناپیوسته تعیین می‌شود. پس از کشف قیمت جدید، نماد دوباره با دامنه نوسان عادی به فعالیت بازمی‌گردد.
بیشتر بدانید:
دامنه نوسان چیست؟ محدوده سقف و کف مجاز خریدوفروش برای هر سهم در بازار سرمایه را دامنه نوسان می‌گویند. در واقع دامنه نوسان محدودیتی برای تغییرات قیمت در یک روز معاملاتی است. این سازوکار به‌منظور جلوگیری از هیجانات شدید و حفظ ثبات بازار استفاده می‌شود و بسته به نوع بازار و شرایط سهم متغیر است
گره معاملاتی در بازار پایه
گره معاملاتی در بازار پایه فرابورس چگونه است؟ بازار پایه فرابورس معمولا بیشتر از سایر بازارها با صف‌های سنگین مواجه می‌شود؛ به‌همین دلیل، قوانین خاصی برای قانون گره معاملاتی بازار پایه و رفع گره معاملاتی بازار پایه تعریف شده است. در این بازار، سهم‌ها به‌دلیل دامنه نوسان محدود و نقدشوندگی پایین، سریع‌تر در وضعیت گره قرار می‌گیرند.
رفع گره معاملاتی بازار پایه
برای رفع گره معاملاتی در بازار پایه دامنه نوسان سهم به‌صورت قابل‌توجهی افزایش می‌یابد (عوما دو برابر)، حراج ناپیوسته در زمان‌بندی مشخص انجام می‌شود، حجم مبنا برای یک روز معاملاتی حذف می‌شود و نماد پس از کشف قیمت با دامنه عادی باز می‌شود. در بازار پایه به‌دلیل ریسک بالاتر و نقدشوندگی پایین‌تر، اجرای قوانین گره معاملاتی شدت بیشتری دارد.
نکات مهم درباره گره معاملاتی بورس
- آشنایی معامله‌گران با سازوکارهای گره معاملاتی، کمک می‌کند رفتار نمادهایی که قفل شده‌اند با تحلیل بهتر و فرصت‌های معاملاتی ناشی از بازگشایی آن‌ها تشخیص داده شود.
- گره معاملاتی بورس وضعیتی طبیعی در جریان معاملات به‌شمار می‌رود، اما اگر طولانی شود، برای جلوگیری از توقف غیرمنطقی قیمت، حجم مبنا موقتا حذف یا دامنه نوسان افزایش می‌یابد.
- در صورتی که در دوره حراج ناپیوسته معامله‌ای انجام نشود یا معاملات با تایید بورس همراه نباشد، بورس می‌تواند این حراج را همان روز یا در ۹۰ دقیقه ابتدایی روز بعد یک‌بار دیگر تکرار کند. در صورت عدم کشف قیمت، آخرین قیمت پایانی مبنای ادامه معاملات خواهد بود.
- برای شرکت‌هایی با سرمایه بسیار کم (کمتر از ۱۵۰ میلیون سهم)، اعمال قوانین گره معاملاتی می‌تواند به تشخیص مدیرعامل بورس لغو یا اجرا شود.
- پیش از سال ۹۸ نمادهای فرابورسی به‌دلیل حجم مبنای یک از قانون گره معاملاتی مستثنی بودند؛ اما با تعیین حجم مبنا برای این نمادها، آن‌ها نیز در صورت داشتن شرایط لازم مشمول گره می‌شوند.
- بسیاری از معامله‌گران از مشمول شدن یا نشدن سهم خود نسبت به گره معاملاتی مطلع می‌شوند.
- برای اطلاع از اینکه یک نماد مشمول گره معاملاتی شده یا نه، باید تا پایان ساعت کاری بازار منتظر ماند؛ زیرا سازمان بورس تا حدود ساعت ۱۶ وضعیت نمادها را بررسی کرده و به‌صورت رسمی اطلاع‌رسانی می‌کند (اطلاع‌رسانی از طریق سامانه‌های معاملاتی کارگزاری‌ها، پیام‌های ناظر و وب‌سایت رسمی سازمان بورس).