سرمایه‌گذاری در صندوق‌های سرمایه‌گذاری طی سال‌های اخیر به یکی از روش‌های محبوب میان سرمایه‌گذاران مبتدی و حرفه‌ای تبدیل شده است. صندوق سرمایه‌گذاری به‌عنوان یک ابزار کم‌ریسک در بازار سرمایه شناخته می‌شود که افراد از طریق آن می‌توانند مدیریت دارایی خود را به‌دست حرفه‌ای‌های بورس سپرده و بازده سود ایده‌آل کسب کنند. صندوق‌های سرمایه‌گذاری از لحاظ نوع معامله به دو دسته قابل معامله (ETF) و صدور و ابطالی تقسیم می‌شوند. شناخت دقیق این دو نوع و بررسی تفاوت صندوق قابل معامله و صدور و ابطال، می‌تواند به سرمایه‌گذاران برای انتخاب بهتر، کمک کند.
صندوق سرمایه‌گذاری چیست و چرا ایجاد شد؟
صندوق سرمایه‌گذاری نهادی مالی است که با جمع‌آوری سرمایه‌های خرد افراد و تقسیم آن‌ها در سبدی متنوع از دارایی‌ها مانند سهام، اوراق بدهی، طلا و سپرده‌های بانکی با تلاش می‌کند با کاهش ریسک سرمایه‌گذاری، سود ایده‌آل از دارایی‌ها کسب کنند. هدف از ایجاد صندوق‌های سرمایه‌گذاری، فراهم کردن امکان سرمایه‌گذاری حرفه‌ای و کم‌ریسک برای افرادی است که دانش، زمان یا سرمایه کافی برای فعالیت مستقیم در بورس ندارند. این صندوق‌ها توسط نهادهای مالی دارای مجوز از سازمان بورس تاسیس می‌شوند و هدف اصلی آن‌ها، مدیریت جمعی دارایی‌ها و کاهش رفتارهای هیجانی و غیر حرفه‌ای در بازار سرمایه است. مدیریت صندوق بر‌عهده تیمی از متخصصان است که با تحلیل بازار، پرتفویی متنوع از دارایی‌ها تشکیل می‌دهند. با خرید واحدهای یک صندوق، سرمایه‌گذار در واقع مالک بخشی از دارایی‌های آن می‌شود و در سود و زیان صندوق به‌همان نسبت شریک خواهد بود.
صندوق قابل معامله چیست؟
صندوق قابل معامله Exchange Traded Fund که به اختصار به آن ETF می‌گویند، صندوقی است که واحدهای آن مثل سهام از طریق پنل آنلاین کارگزاری‌های بورسی، خریدوفروش می‌شود. در صندوق‌های قابل معامله (ETF)، قیمت هر واحد بر اساس عرضه‌و‌تقاضا در بازار بورس (به‌صورت لحظه‌ای) تعیین می‌شود؛ به‌همین دلیل ممکن است ارزش بازاری واحدهای صندوق با خالص ارزش دارایی‌ها (NAV) کمی متفاوت باشد (حباب قیمتی دارد). در این صندوق‌ها رکن بازارگردان برای حفظ تعادل بین قیمت معاملاتی و ارزش واقعی دارایی، وجود دارد. اما این هم‌ترازی به‌صورت کامل امکان‌پذیر نیست و معمولا اختلاف جزئی میان قیمت بازار و NAV مشاهده می‌شود.
ویژگی‌های صندوق ETF
نقدشوندگی بالا به‌دلیل انجام معاملات در بورس (خریدوفروش سریع)، کارمزد کمتر نسبت به صندوق‌های صدور و ابطال به‌دلیل خریدوفروش ساده‌تر و هزینه‌های اجرایی کمتر، شفافیت اطلاعاتی به‌دلیل انتشار اطلاعات مربوط به خالص ارزش دارایی‌ها (NAV) و ترکیب سبد سرمایه‌گذاری به‌صورت روزانه، ویژگی‌های مثبت این صندوق‌ها هستند. اما نوسان قیمت در بازار، احتمال تفاوت قیمت بازار با NAV (حباب قیمتی) و نیاز به آشنایی نسبی با معاملات بورسی، ویژگی‌های بازدارنده برای سرمایه‌گذاری در این صندوق‌ها به‌شمار می‌روند.
صندوق صدور و ابطالی چیست؟
صندوق صدور و ابطالی یا غیر قابل معامله نوع سنتی‌تر صندوق‌های سرمایه‌گذاری است. در این صندوق‌ها به فرایند فروش، ابطال و به فرایند خرید واحدهای سرمایه‌گذاری، صدور می‌گویند. خریدوفروش یا همان صدور و ابطال این صندوق‌ها فقط در وب‌سایت اصلی صندوق یا در شرایط خاص از طریق مراجعه حضوری به کارشناسان صندوق امکان‌پذیر است (اگر صندوق امکان صدور و ابطال حضوری داشته باشد). بنابراین صندوق‌های صدور و ابطالی برخلاف ETFها امکان خریدوفروش در تابلوی معاملاتی را ندارند و مکانیزم سرمایه‌گذاری در آن‌ها از طریق صدور یا ابطال واحدهای سرمایه‌گذاری انجام می‌شود (بازار ثانویه ندارند). مناسب برای سرمایه‌گذاران بلندمدت است چون امکان نوسان‌گیری لحظه‌ای در آن وجود ندارد. برخلاف ETF در صندوق‌های صدور و ابطالی، اطلاعات به‌صورت هفتگی یا ماهانه اعلام می‌شود.
ثبات بیشتر در ارزش واحدها، قیمت‌گذاری دقیق بر اساس NAV، مناسب برای سرمایه‌گذاران محتاط با دید بلندمدت سرمایه‌گذاری، ویژگی‌های اصلی صندوق‌های صدور و ابطالی‌اند. نقدشوندگی پایین‌تر و فرایند صدور و ابطال (معامله) زمان‌بر نیز ویژگی‌های منفی این صندوق‌ها محسوب می‌شوند.
قیمت‌گذاری صندوق صدور و ابطال
قیمت‌گذاری واحدهای صندوق صدور و ابطال بر پایه مفهومی به‌‌نام خالص ارزش دارایی‌ها، Net Asset Value به اختصار NAV انجام می‌شود. NAV در واقع نشان‌دهنده ارزش واقعی دارایی‌های صندوق پس از کسر بدهی‌هاست. برای محاسبه آن، مجموع ارزش روز دارایی‌های صندوق محاسبه و بر تعداد کل واحدهای سرمایه‌گذاری تقسیم می‌شود. حاصل این تقسیم، ارزش هر واحد سرمایه‌گذاری یا همان قیمت پایه صندوق است.
در صندوق‌های صدور و ابطالی، دو نوع ارزش متفاوت داریم؛ NAV صدور و NAV ابطال. NAV صدور و ابطال، کمی بالاتر از ارزش خالص دارایی‌هاست؛ زیرا سرمایه‌گذاران هنگام خرید یا فروش واحدهای صندوق، باید علاوه‌بر ارزش خالص دارایی‌ها، هزینه‌هایی مانند کارمزد و بخشی از مخارج اجرایی صندوق را نیز پرداخت کنند (پوشش هزینه‌های عملیاتی و معاملاتی).
در این صندوق‌ها، زمانی که بازار در وضعیت صف خرید قرار دارد، مدیر صندوق می‌تواند برای جلوگیری از ورود هیجانی سرمایه، قیمت صدور واحدهای جدید را بالاتر از خالص ارزش دارایی‌ها (NAV) تعیین کند. در مقابل، اگر بازار با صف فروش مواجه باشد، ممکن است مدیر صندوق به‌منظور حمایت از سرمایه‌گذاران و تسهیل خروج، قیمت صدور یا ابطال را پایین‌تر از ارزش خالص دارایی‌ها اعلام کند. این تصمیم‌ها با توجه به شرایط بازار و در چارچوب اختیارات مدیریتی صندوق اتخاذ می‌شود.
تفاوت صندوق قابل معامله و صدور و ابطال
نحوه خریدوفروش: خریدوفروش صندوق ETF از طریق سامانه معاملات آنلاین بورس، انجام و مبلغ فروش نیز تا ۲ روز کاری به حساب مشتری واریز می‌شود. اما خریدوفروش صندوق صدور و ابطالی با تکمیل فرم و امضای مشتری در همه ساعات شبانه‌روز از طریق وب‌سایت صندوق، قابل انجام است. مبلغ ابطال نیز بسته به نوع صندوق ۱ تا ۳ روز کاری به حساب مشتریان واریز می‌شود (فرایند صدور با ابطال ممکن است تا ۲ روز کاری زمان ببرد).
نقدشوندگی: صندوق قابل معامله، نقدشوندگی بالاتری دارد؛ زیرا واحدهای آن را می‌توان در ساعات معاملاتی به‌صورت لحظه‌ای فروخت. اما در صندوق صدور و ابطالی میزان نقدشوندگی به‌دلیل زمان‌برتر بودن فرایند خریدوفروش، تقریبا پایین‌تر است.
قیمت‌گذاری: در صندوق ETF، قیمت واحدها در بازار ممکن است با خالص ارزش دارایی‌ها (NAV) کمی تفاوت داشته باشد (حباب قیمتی). اما در صدور و ابطال، قیمت دقیق واحدها بر اساس NAV پایان روز معاملاتی محاسبه می‌شود و حباب قیمتی در آن‌ها وجود ندارد.
شفافیت اطلاعات: اطلاعات ترکیب و ارزش خالص دارایی‌های صندوق‌های قابل معامله به‌صورت روزانه منتشر می‌شود. اما عموما گزارش‌های مربوط به صندوق‌های صدور و ابطالی را به‌صورت دوره‌ای (هفتگی یا ماهانه) منتشر کنند.
هزینه‌ها و کارمزدها: کارمزد صندوق‌های ETF به‌دلیل کمتر بودن هزینه‌های عملیاتی و مدیریتی کمتر است. اما صندوق‌ها صدور و ابطالی به‌دلیل پیچیده‌تر بودن شرایط معاملات و نحوه مدیریت، کارمزد بیشتری دارند.
به‌طور کلی با توجه به تفاوت صندوق قابل معامله و صدور و ابطال، صندوق ETF مناسب سرمایه‌گذاران فعال با دانش و تخصص معاملات و تحلیل است که بازه ریسک نسبتا بالایی دارند. در مقابل سرمایه‌گذاران محتاط و با دید سرمایه‌گذاری بلندمدت بهتر است به‌سراغ صندوق‌های صدور و ابطالی بروند.
تفاوت صندوق قابل معامله و صدور و ابطال در بازدهی
بازدهی هر صندوق به نوع دارایی‌های آن بستگی دارد. بنابراین به‌طور کلی، نمی‌توان گفت که همیشه صندوق‌های ETF بازدهی بالاتری دارند یا برعکس. در زمان‌های رونق بازار، ETFها به‌دلیل نقدشوندگی بالا و واکنش سریع‌تر به تغییرات، ممکن است بازدهی بیشتری نشان دهند. اما در دوره‌های رکود، صندوق‌های صدور و ابطالی به‌دلیل مدیریت محافظه‌کارانه، ثبات بیشتری در ارزش واحدهای خود دارند.
یکی از ویژگی‌های مهم صندوق‌های قابل معامله، وجود بازارگردان است. بازارگردان وظیفه دارد تا با خریدوفروش مداوم واحدها، نقدشوندگی را حفظ کرده و فاصله قیمت بازاری از NAV را به حداقل برساند. در صندوق‌های صدور و ابطالی چنین سازوکاری وجود ندارد و تنها مرجع معامله، مدیر صندوق است.
در شرایط صعودی بازار بورس، عموما صندوق‌های ETF عملکرد بهتری دارند، چون قیمت واحدها به سرعت با رشد بازار افزایش می‌یابد. اما در شرایط نزولی یا رکودی، صندوق‌های صدور و ابطالی که بیشتر دارایی خود را در اوراق با درآمد ثابت نگهداری می‌کنند، ثبات بیشتری دارند و از افت شدید ارزش جلوگیری می‌کنند. بنابراین، ترکیب سرمایه‌گذاری در هر دو نوع صندوق می‌تواند برای سرمایه‌گذاران تازه‌کار یا حتی حرفه‌ای، استراتژی مناسبی برای تعادل بین ریسک و بازده باشد.
صندوق قابل معامله بهتر است یا صدور و ابطالی؟
میزان آشنایی با بازار سرمایه، میزان نقدشوندگی، مدت سرمایه‌گذاری (کوتاه‌مدت، میان‌مدت یا بلندمدت) و بازه ریسک سرمایه‌گذار، مواردی هستند که در انتخاب نوع صندوق برای سرمایه‌گذاری، باید بررسی شوند. اگر به‌دنبال سرمایه‌گذاری سریع، قابل معامله و نقدشونده هستید، ETF گزینه مناسب‌تری است. اگر هدف شما سرمایه‌گذاری مطمئن و پایدار با دید بلندمدت است، صندوق صدور و ابطالی انتخاب بهتری خواهد بود. درک دقیق تفاوت صندوق قابل معامله و صدور و ابطال به‌شما کمک می‌کند تا استراتژی سرمایه‌گذاری خود را بر اساس نیاز، افق زمانی و میزان ریسک‌پذیری‌تان تنظیم کنید. ترکیب هر دو نوع صندوق نیز می‌تواند تعادلی هوشمندانه میان ریسک و بازده ایجاد کند.