بازار سرمایه با همه نوسانات منفی و هیجانات این سال‌ها، هنوز هم بستری مناسب برای کسب سود محسوب می‌شود. حتی در شرایطی که تعداد زیادی از سرمایه‌گذاران دارایی‌های خود را در بورس از دست دادند، خبرگان بازار چندان متضرر نشدند. این افراد در بدترین شرایط هم مسیر کسب سود را پیدا می‌کنند. حالا تصور کنید به‌جای ورود مستقیم به بورس و خریدوفروش شخصی سهام، دارایی خود را در اختیار کسانی قرار دهید که بلدند در هر شرایطی به‌شما سود بدهند. صندوق سرمایه‌گذاری دقیقا همینجا ایستاده است. سرمایه‌گذاری در صندوق سرمایه‌گذاری یعنی شما به‌جای ورود مستقیم به بازار سرمایه از روش غیرمستقیم اقدام می‌کنید و از دانش تخصصی خبرگان این بازار سود می‌گیرید.
چرا صندوق سرمایه‌گذاری ایجاد شد؟
صندوق‌های سرمایه‌گذاری به‌عنوان یک ابزار حرفه‌ای در بازار سرمایه، اصلی‌ترین ابزار برای کاهش رفتارهای غیرحرفه‌ای و جلوگیری از ورود هیجانات انسانی به بورس هستند. دلیل اصلی شکل‌گیری صندوق‌های سرمایه، حل مشکل دو گروه از افراد بود:
- سرمایه‌گذاران خرد که سرمایه کمی دارند و به‌تنهایی نمی‌توانند در پروژه‌های بزرگ یا ترکیب متنوعی از دارایی‌ها مشارکت کنند.
- افراد فاقد تخصص یا زمان کافی که نمی‌توانند به‌صورت حرفه‌ای وارد معاملات بورسی شوند.
نهادهای مالی دارای مجوز صندوق بورسی با جمع‌آوری نقدینگی‌های خرد از مشتریان این صندوق‌ها را راه‌اندازی می‌کنند. این سرمایه‌های جمع‌آوری شده با مدیریت حرفه‌ای در بازارهای مختلف مانند بورس، اوراق بدهی، طلا، سپرده‌های بانکی و سایر ابزارهای مالی برای کسب بهترین بازدهی به‌کار گرفته می‌شوند.
سرمایه‌گذاری در صندوق سرمایه‌گذاری
به این سبک سرمایه‌گذاری، سرمایه‌گذاری غیرمستقیم در بورس می‌گویند. سرمایه‌گذاری در صندوق بورسی در واقع یک سرمایه‌گذاری متنوع روی چند سهام متفاوت است؛ سرمایه‌گذاران در سود و زیان این صندوق‌ها شریک می‌شوند. به زبان ساده، وقتی فردی واحدهای یک صندوق سرمایه را خریداری می‌کند، مالک بخشی از دارایی‌های صندوق می‌شود و متناسب با میزان واحدهای تحت‌مالکیت خود در سود یا زیان صندوق شریک خواهد بود. مدیریت صندوق بورسی بر عهده تیمی از تحلیلگران و مدیران حرفه‌ای است که با بررسی مداوم وضعیت بازار، سبد متنوعی از سهام را تشکیل می‌دهند. همین تنوع باعث کاهش ریسک سرمایه‌گذاری می‌شود.
سرمایه‌گذاری غیرمستقیم، مدیریت نقدینگی توسط کارشناسان خبره، مالکیت سبدی متنوع از اوراق بهادار سایر دارایی‌ها، مناسب برای هر سطح از ریسک‌پذیری، حفظ اصل دارایی (در بیشتر صندوق‌ها) و کسب سود از نقدینگی، میزان نقدشوندگی بالا و ساده بودن نقد کردن صندوق‌ها، معافیت مالیاتی و امکان سرمایه گذاری با مبالغ خرد، اصلی‌ترین ویژگی‌های صندوق بورسی برای سرمایه‌گذاران به‌شمار می‌روند.
تفاوت سرمایه‌گذاری مستقیم و غیرمستقیم در بورس
در روش مستقیم، خود شخص سرمایه‌گذار اقدام به خریدوفروش سهام می‌کند. برای این کار بعد از احراز هویت سجام و دریافت کد بورسی، سرمایه‌گذاران از طریق کارگزاری‌ها به‌صورت آنلاین و آفلاین معاملات خود را پیش می‌برند. دانش تحلیلی کافی (بنیادی و تکنیکال) و بررسی همیشگی اخبار و روندهای بازار، لازمه اصلی این نوع سرمایه‌گذاری‌اند. سرمایه‌گذار با این روش کنترل کامل بر پرتفوی و انتخاب سهم‌ها را دارد. در سرمایه‌گذاری مستقیم، سطح ریسک بالاست و در صورت انتخاب اشتباه و بدون تحلیل سهم‌ها، افراد می‌توانند متحمل ضررهای سنگین شوند.
در سرمایه‌گذاری غیرمستقیم، سرمایه‌گذار مدیریت سرمایه خود را به نهادهای مالی حرفه‌ای مانند صندوق سرمایه‌گذاری یا شرکت‌های سبدگردان می‌سپارد. با اینکه در این روش شخص کنترلی روی پرتفوی و انتخاب سهم‌ها ندارد، اما دارایی‌های او توسط تیم‌های حرفه‌ای و متخصص مدیریت می‌شود و با متنوع‌سازی سبد دارایی، ریسک سرمایه‌گذاری‌اش قابل کنترل خواهد بود.
نحوه عملکرد صندوق‌های سرمایه‌گذاری
- سرمایه‌گذاران پول خود را در قالب خرید واحد سرمایه‌گذاری وارد صندوق می‌کنند.
- صندوق بورسی این منابع مالی را در بازارهای مختلف (سهام، اوراق بدهی، سپرده بانکی، طلا، املاک و مستغلات، پروژه‌های عمرانی و...) سرمایه‌گذاری می‌کند.
- ارزش روز دارایی‌های صندوق محاسبه شده و قیمت هر واحد بر اساس آن تعیین می‌شود.
- سرمایه‌گذاران هر زمان که بخواهند می‌توانند واحدهای خود را بفروشند و سرمایه اولیه به‌همراه سود یا زیان را دریافت کنند.
صندوق سرمایه‌گذاری با گردآوری منابع مالی کوچک، امکان دسترسی افراد عادی به مدیریت حرفه‌ای و سرمایه‌گذاری متنوع را فراهم می‌کند.
انواع صندوق سرمایه‌گذاری
صندوق‌های سرمایه‌گذاری بر‌اساس نوع معامله آنها به‌طور کلی شامل دو دسته اصلی هستند:
- صدور و ابطالی: خریدوفروش صندوق صدور و ابطال از طریق وب‌سایت اختصاصی صندوق یا مراجعه حضوری به کارشناسان آن انجام می‌شود.
- قابل معامله (ETF): خریدوفروش این صندوق‌ها از طریق سامانه‌های معاملاتی آنلاین (برخط) همه کارگزاری‌ها، ممکن است.
انواع صندوق‌های سرمایه‌گذاری (نوع دارایی)
صندوق‌های سرمایه‌گذاری بر اساس نوع دارایی و استراتژی مدیریت خود نیز به چند مختلف دسته تقسیم می‌شوند:
صندوق درآمد ثابت
۷۰ تا ۹۰٪ دارایی این صندوق‌ها در اوراق با درآمد ثابت، سپرده‌های بانکی، اوراق خزانه و سایر دارایی‌های با ریسک پایین سرمایه‌گذاری می‌شود. صندوق درآمد ثابت برای سرمایه‌گذارانی مناسب است که به‌دنبال سود ثابت پیش‌بینی شده‌اند و قدرت ریسک پایینی دارند.
این صندوق‌ها بر اساس سبک تقسیم سود به دو نوع با تقسیم سود ماهانه و بدون تقسیم سود ماهانه دسته‌بندی می‌شوند. در نوع اول سود سرمایه‌گذاری اعلام شده در دوره‌های مشخص (برای مثال ماهانه) به حساب سرمایه‌گذاران واریز می‌شود. در نوع دوم، سود اعلام شده به ارزش دارایی‌های صندوق (NAV) اضافه می‌شود و اصل دارایی سرمایه‌گذاران رشد می‌کند.
نکته:
به کل دارایی صندوق سرمایه‌گذاری AUM و به ارزش هر واحد صندوق NVA می‌گویند.
صندوق سرمایه‌گذاری سهامی
حداقل ۷۰٪ از دارایی‌های این صندوق‌ها در سهام بورسی سرمایه‌گذاری می‌شود و بازدهی آنها کاملا وابسته به شرایط بورس است. بنابراین سطح ریسک سرمایه‌گذاری در صندوق سهامی نسبتا بالاتر از سایر صندوق‌هاست. اما مدیریت آنها توسط تیم‌های حرفه‌ای معامله با تحلیل بازار و انتخاب سهم‌های مناسب، انجام می‌شود. این تیم‌ها همواره در تلاش‌اند بازدهی سرمایه‌گذاران را به حداکثر برسانند.
صندوق سهامی دو زیر مجموعه دارند:
- صندوق‌های اهرمی که با استفاده از ابزارهای مالی قدرت خرید سرمایه‌گذاران را افزایش داده و امکان کسب سود بیشتر را فراهم می‌کنند. پرتفوی صندوق اهرمی عموما از سهام و حق تقدم سهام، تشکیل می‌شود. این صندوق هم‌زمان با دو روش صدور و ابطال و ETF، قابل سرمایه‌گذاری‌اند. نوع انتقال یا خریدوفروش واحدهای صندوق سرمایه‌گذاری اهرمی با سطح ریسک آنها ارتباط دارد؛ واحدهای صدور و ابطالی را واحدهای کم ریسک و واحدهای ETF را واحدهای پر ریسک در نظر می‌گیرند.
- صندوق‌های شاخصی که عملکرد آنها مشابه شاخص‌های اصلی بورس (مثل شاخص کل یا هم‌وزن) است و پرتفوی صندوق متناسب با این شاخص‌ها طراحی می‌شود. این صندوق‌ها ریسک نسبتا کمی دارند.
صندوق سرمایه‌گذاری مختلط
دارایی صندوق‌های مختلط ترکیبی متوازن از سهام و اوراق با درآمد ثابت است. حدود ۴۰ تا ۶۰٪ از دارایی این صندوق‌ها در سهام سرمایه‌گذاری می‌شود و بخش دیگر به اوراق کم‌ریسک اختصاص می‌یابد. این ساختار باعث می‌شود هم از فرصت‌های رشد بورس استفاده شود و هم در شرایط منفی بازار، ریسک قابل کنترل باشد. به‌همین دلیل، صندوق‌های مختلط انتخابی مناسب برای سرمایه‌گذارانی است که می‌خواهند بازدهی بیشتری از سپرده‌های بانکی و صندوق‌های با درآمد ثابت داشته باشند، اما حاضر به پذیرش ریسک زیاد نیستند.
صندوق تضمین اصل سرمایه
این صندوق‌ها هم به‌نوعی زیرمجموعه‌ای از صندوق‌های مختلط و از صندوق‌های جدید بازار سرمایه محسوب می‌شوند. ویژگی مهم صندوق تضمین اصل سرمایه، مطابق با اسم آن، حفظ اصل سرمایه در کنار ارائه بازدهی مناسب به سرمایه‌گذاران است. یعنی حتی اگر بازار دچار نوسان شدید شود، سرمایه اولیه سرمایه‌گذار محفوظ خواهد ماند و سرمایه‌گذاران طبق قرارداد اولیه از دارایی خود کسب سود می‌کنند.
به‌طور کلی، صندوق‌های تضمین سرمایه به دو شکل فعالیت می‌کنند:
- صندوق تضمین با رکن ضامن: در این مدل، پس از پذیره‌نویسی واحدهای سرمایه‌گذاری صدور و ابطال، صندوق آغاز به‌کار می‌کند. دارایی سرمایه‌گذاران توسط یک شرکت سبدگردان یا نهاد مالی معتبر تضمین می‌شود؛ بنابراین ریسک از دست‌رفتن اصل سرمایه عملا وجود ندارد.
- صندوق تضمین با مکانیزم اهرمی: در این حالت، ابتدا واحدهای قابل معامله یا ETF پذیره‌نویسی می‌شود و سپس مجوز فعالیت صندوق صادر خواهد شد. تضمین اصل سرمایه در این نوع صندوق به پشتوانه سرمایه‌گذاران واحدهای ETF صورت می‌گیرد. بعد از تکمیل این فرایند، امکان عرضه و فروش واحدهای صدور و ابطالی هم فراهم می‌شود.
صندوق‌های کالایی
صندوق سرمایه‌گذاری کالایی سرمایه خود را به کالاهای فیزیکی یا اوراق مبتنی بر کالا اختصاص می‌دهند. در حال حاضر صندوق‌های طلا و نقره محبوب‌ترین صندوق‌های کالایی‌اند. برای مثال دارایی صندوق‌های طلا عموما سکه‌های طلای بورسی، شمش و اوراق مبتنی بر طلاست. با این روش سرمایه‌گذاران می‌توانند به‌صورت غیرمستقیم از تغییرات قیمت طلا و نقره یا سایر کالاهای با ارزش، سود کسب کنند.
صندوق‌های بازارگردانی
این صندوق‌ها با هدف متعادل‌سازی بازار فعالیت می‌کنند. آنها با خریدوفروش سهام به ایجاد تعادل در عرضه‌و‌تقاضا کمک کرده و جلوی تشکیل صف‌های سنگین خرید یا فروش را و ایجاد قیمت‌های غیرواقعی سهم را می‌گیرند.
صندوق‌های جسورانه
صندوق جسورانه در استارتاپ‌ها و کسب‌وکارهای نوپا سرمایه‌گذاری می‌کند. باتوجه به ریسک بالای فعالیت این شرکت‌ها، احتمال شکست وجود دارد؛ اما در صورت موفقیت، بازدهی چشمگیری نصیب سرمایه‌گذاران خواهد شد.
صندوق سرمایه‌گذاری بخشی
صندوق سرمایه‌گذاری بخشی، سرمایه خود را روی یک صنعت خاص متمرکز می‌کند؛ برای مثال پتروشیمی، فلزات، فناوری، غذایی یا املاک. هدف اصلی این صندوق‌ها کسب بازدهی بالاتر از بازار از طریق سرمایه‌گذاری در یک حوزه مشخص است. هرچند تمرکز روی یک صنعت ریسک بیشتری هم خواهد داشت.
صندوق‌های صندوق در صندوق
در این مدل، دارایی صندوق به‌جای سهام یا اوراق در سبدی از صندوق‌های سرمایه‌گذاری سهامی، درآمد ثابت و صندوق‌های ETF سرمایه‌گذاری می‌شود. مهم‌ترین مزیت صندوق‌های صندوق در صندوق، تنوع‌بخشی گسترده به دارایی‌های و کاهش هزینه‌های مدیریتی آن است. بازدهی مورد قبول و ریسک کنترل شده از ویژگی‌های اصلی این صندوق‌ها هستند.
صندوق‌های املاک و مستغلات
صندوق املاک و مستغلات، امکان ورود سرمایه‌گذاران خرد به بازار مسکن و مستغلات را فراهم می‌کنند. منابع جمع‌آوری‌شده برای خرید، اجاره یا فروش املاک به‌کار گرفته شده و سود حاصل میان سرمایه‌گذاران تقسیم می‌شود.
صندوق‌های زمین و ساختمان
این نوع از صندوق سرمایه‌گذاری منابع سرمایه‌گذاران را صرف ساخت پروژه‌های ساختمانی می‌کند. پس از تکمیل و فروش واحدها، سود به‌نسبت میزان سرمایه‌گذاری بین سهامداران تقسیم خواهد شد. بنابراین سرمایه‌گذار باید تا پایان پروژه، سرمایه خود را در صندوق نگه دارد.
صندوق‌های سرمایه‌گذاری خصوصی
صندوق‌های خصوصی، سهام شرکت‌های خصوصی یا غیر بورسی را خریداری کرده و پس از مدتی با فروش آنها، کسب سود می‌کنند. این صندوق‌ها عموما توسط شرکت‌های سرمایه‌گذاری بزرگ و حرفه‌ای مدیریت می‌شوند.
صندوق‌های پروژه‌ای
صندوق پروژه‌ای که به آن صندوق تامین مالی هم می‌گویند، برای تامین منابع مالی یک پروژه مشخص (مانند ساخت کارخانه یا احداث زیرساخت‌ها) تشکیل می‌شود. سرمایه‌گذاران مستقیما در منافع پروژه شریک هستند و پس از اتمام طرح، سود حاصل میان آنها تقسیم می‌شود. سرمایه‌گذار باید تا پایان پروژه، سرمایه خود را در صندوق نگه دارد.
صندوق بازنشستگی
صندوق بازنشستگی تکمیلی یک ابزار مالی ویژه است که با هدف پس‌انداز و سرمایه‌گذاری برای دوران بازنشستگی ایجاد شده است. در این صندوق‌ها، افراد به‌جای آنکه خودشان به‌طور مستقیم در بازارهایی مثل سهام یا اوراق بدهی سرمایه‌گذاری کنند، دارایی‌هایشان را به صندوق می‌سپارند. صندوق نیز با استفاده از استراتژی‌های متنوع و کم‌ریسک، منابع را مدیریت کرده و در بلندمدت بازدهی مناسبی برای آنها فراهم می‌کند.
صندوق‌های نیکوکاری
صندوق سرمایه‌گذاری نیکوکاری با هدف حمایت اجتماعی و فعالیت‌های خیرخواهانه ایجاد شد. سود حاصل از سرمایه‌گذاری این صندوق‌ها صرف امور عام‌المنفعه مانند کمک به نیازمندان یا پروژه‌های اجتماعی می‌شود.
نکات مهم سرمایه‌گذاری روی صندوق سرمایه‌گذاری
سرمایه‌گذاری در صندوق بورسی به‌مراتب ساده‌تر از خریدوفروش سهام در بورس است. برای شروع این سرمایه‌گذاری نیز مانند سایر ابزارهای مالی بازار سرمایه، باید احراز هویت سجام انجام دهید و کد بورسی دریافت کنید. پس از خرید، واحدهای خریداری شده صندوق سرمایه‌گذاری در پرتفوی شما، قابل مشاهده‌اند. ارزش این واحدها روزانه تغییر می‌کند و هر زمان که بخواهید می‌توانید واحدها را بفروشید (ابطال کنید). همه صندوق‌های سرمایه‌گذاری تحت نظارت سازمان بورس فعالیت می‌کنند و موظف‌اند گزارش عملکرد خود را به‌صورت دوره‌ای منتشر کنند. بررسی این گزارش‌ها به‌شما کمک می‌کند، تصمیم بهتری در مورد سرمایه‌گذاری روی هر صندوق و نگهداری یا فروش واحدهای صندوق‌ها بگیرید. حتما عملکرد گذشته صندوق را بررسی کرده و به میزان نقدشوندگی و شرایط ابطال واحدها دقت کنید.
وجود صندوق‌ها باعث شده منابع خرد افراد به‌شکل کارآمد وارد اقتصاد شوند. به‌جای آنکه سرمایه‌های کوچک بدون استفاده بمانند در صندوق سرمایه‌گذاری تجمیع شده و به‌سمت بورس، اوراق بدهی یا پروژه‌های توسعه‌ای هدایت می‌شوند. این موضوع هم به سود سرمایه‌گذاران و هم اقتصاد کشور است. مدیریت حرفه‌ای، تنوع دارایی‌ها، شفافیت و سهولت ورود، از مهم‌ترین دلایل جذابیت این ابزار مالی است. در نهایت هم نوع صندوق، باید متناسب با اهداف مالی، میزان ریسک‌پذیری و افق سرمایه‌گذاری شما انتخاب شود.