قرارداد هوشمند (Smart Contract) بر پایه کدهای برنامه‌نویسی تنظیم شده و به‌شکل خودکار به اجرا درمی‌آید. این قراردادها نیازی به نظارت انسانی ندارند. حذف عامل واسطه از قرارداد هوشمند، باعث بالا رفتن سرعت تنظیم و اجرای آنها شده و امنیتشان را افزایش می‌دهد.
قرارداد هوشمند چیست؟
برای درک بهتر قرارداد هوشمند، بهتر است از مقایسه آن با قراردادهای سنتی شروع کنیم. قراردادهای سنتی معمولا برای امضای توافق‌نامه بین دو یا چند شخص استفاده می‌شود؛ این قراردادها اغلب به‌صورت مکتوب بوده و تنظیم آنها برعهده شخص سومی است که حکم واسطه را دارد. زمان‌بر بودن تنظیم بندهای قانونی و فسخ کردن آنها، همچنین مشکلات حقوقی ثانویه اصلی‌ترین معایب این نوع قراردادهاست.
اما قرارداد هوشمند درست مقابل قراردادهای سنتی قرار می‌گیرد و هدف آنها حذف عنصر واسطه از توافق‌های دوطرفه است. قرارداد هوشمند از طریق زبان برنامه‌نویسی و در بستر بلاکچین تعریف می‌شود. شبکه اتریوم معروف‌ترین بلاکچین برای ساخت قرارداد هوشمند است. اگرچه شبکه‌های دیگری مثل پولکادات، کاردانو، سولانا و… نیز برای ایجاد و اجرای این قراردادها مورداستفاده قرار می‌گیرند. اجرای قراردادهای هوشمند براساس ساختار برنامه‌نویسی «اگر/ آنگاه» (If/Then) است. توافق اصلی در قرارد هوشمند به‌صورت دقیق مشخص شده و به امضای دو طرف قرارداد می‌رسد؛ سپس «اگر» یکی از شروط قرارداد محقق شود، قرارداد به جریان افتاده و به‌صورت خودکار پیش می‌رود. حذف عنصر واسطه و استفاده از کدهای برنامه‌نویسی باعث شده تا سرعت، کارایی و دقت در قراردادهای هوشمند بیشتر از قراردادهای سنتی باشد.
کاربرد قرارداد هوشمند چیست؟
بهترین مثال برای قرارداد هوشمند، پلتفرم‌های خریدوفروش اینترنتی یا زنجیره‌های تامین کالا هستند. در این پلتفرم‌ها می‌توان از قرارداد هوشمند‌ها برای نظارت دقیق‌تر و افزایش اعتماد بین فروشنده و خریدار استفاده کرد. حذف عامل واسطه، شفاف کردن مراحل پرداخت و ارسال باعث می‌شود تا خریدار و فروشنده راحت‌تر به یکدیگر اعتماد کنند و فرایندها با سرعت بیشتری انجام شوند.
کاربرد دیگر قرارداد هوشمند، استفاده در پلتفرم‌های دیفای است. در این پلتفرم‌ها تمامی تراکنش‌ها به‌صورت غیرمتمرکز انجام می‌شوند. سرعت‌دهی به تراکنش‌ها و نظارت بر آنها مهم‌ترین مسئله در یک پلتفرم غیرمترکز است. به‌همین خاطر استفاده از قرارداد هوشمند به پیشرفت پلتفرم‌های DeFi کمک بزرگی می‌کند. یکی دیگر از مهم‌ترین کاربردهای قرارداد هوشمند نیز استفاده از آنها در پلتفرم‌های استکینگ ارز دیجیتال برای انجام این فرایند است.
دیگر کاربردهای قرارداد هوشمند نیز ساخت ارزهای دیجیتال جدید، ایجاد سیستم‌های اتوماسیون، راه‌اندازی فروشگاه‌های اینترنتی، رهگیری تراکنش‌های مالی، استفاده در پلتفرم‌های رای‌گیری و آماری، نظارت بر زنجیره‌های تامین در صنایع بهداشت و کشاورزی و مدیریت هویت در شبکه‌های بلاکچین و شبکه‌های اجتماعی هستند.
تاریخچه قرارداد هوشمند
اختراع قرارداد هوشمند به سال ۱۹۹۴ برمی‌گردد. نیکلاس سابو (Nicholas Szabo) از پیشتازان صنعت کامپیوتر، نخستین‌بار با هدف تکامل قراردادهای تجاری در شبکه‌های دیجیتال از «قرارداد هوشمند» صحبت کرد. پیشنهاد سابو این بود که از الگوریتم‌های ریاضی برای خودکارسازی تراکنش‌ها در بازارهای دیجیتال استفاده شود. نیک سابو، ۱۰ سال قبل از پیدایش بیت کوین، مکانیزمی برای استفاده از یک ارز دیجیتال غیرمتمرکز معرفی کرد که با اسم «بیت گلد» معروف شد. هدف سابو این بود که قراردادهای تجارت الکترونیک را به شکل فرایندهایی خودکار و رمزنگاری شده توسعه دهد. معرفی نخستین ارز دیجیتال دنیا باعث شده تا از نیکلاس سابو به‌عنوان خالق بیت کوین نیز نام برده شود؛ گرچه خود سابو بارها این ادعا را رد کرده است.
مزایای قرارداد هوشمند
مهم‌ترین مزیت قرارداد هوشمند، حذف عامل واسطه در تدوین و اجرای توافق‌نامه‌هاست. در قرارداد هوشمند‌ها فقط طرفین قرارداد دخیل هستند و اجرای قرارداد به‌صورت خودکار پیش می‌رود. علاوه‌بر این اجرای خودکار فرایند قرارداد هوشمند، پس از تحقق یک شرط و عدم نیاز به پردازش کاغذی، باعث شده تا سرعت و کارایی قراردادهای هوشمند بیشتر بیشتر باشد و سطح دقت این قراردادها نسبت به قراردهای سنتی افزایش یابد. در کنار حذف واسطه، سوابق تراکنش‌ها نیز پس از رمزنگاری بین طرفین قرارداد به اشتراک گذاشته می‌شوند و این امر به شفافیت کامل این قراردادها و افزایش اعتماد بین طرفین کمک می‌کند.
همچنین در قرارداد هوشمند تمامی سوابق رمزنگاری می‌شوند که این فرایند هک شدن آنها را بسیار سخت و تقریبا غیرممکن می‌کند. علاوه‌بر این در شبکه‌های بلاکچین، هر بلاک به بلاک قبلی و بعدی متصل می‌شود؛ درنتیجه اگر هکرها قصد دست‌کاری قراردادها را داشته باشند، باید کل زنجیره را تغییر دهند. این عامل نیز باعث افزایش امنیت در قرارداد هوشمند خواهد شد. در کنار همه این‌ها قرارداد هوشمند انواع مختلفی دارد که متناسب با هر معامله یا کارکرد مورداستفاده قرار گیرد.
معایب قرارداد هوشمند
- اصلاح‌ناپذیر بودن: قرارداد هوشمند قابل‌اصلاح نیست و در صورت وجود اشتباه، نمی‌توان آنها را تغییر داد.
- خطای انسانی: اساس این قراردادها برنامه‌هایی است که توسط نیروهای انسانی نوشته می‌شود؛ به‌همین خاطر امکان خطا در آنها صفر نیست.
- رسمی نبودن: قرارداد هوشمند‌ها هنوز مورد تایید نهادهای قانونی و دولتی نیستند؛ درنتیجه اگر طی این فرایند به مشکل حقوقی برخورد کنید، قوانین مشخصی برای رسیدگی به شکایت‌‌ها وجود ندارد.
- هزینه‌های بالا: تنظیم قرارداد هوشمند نیاز به دانش برنامه‌نویسی بالایی دارد. همین مسئله باعث بالا رفتن هزینه‌های تنظیم و ایجاد قراردادهای جدید می‌شود. زیرا متخصصین زبده برنامه‌نویسی می‌توانند یک قرارداد هوشمند بی‌نقص تنظیم کنند و در ازای این کار، دستمزد بالایی می‌گیرند.
- حریم خصوصی: در شبکه‌های بلاکچین اطلاعات در دسترس تمامی نودهای شبکه قرار می‌گیرد. این مسئله اگرچه امنیت و شفافیت قرارداد را افزایش می‌دهد، اما حریم خصوصی افراد را نقض می‌کند.
انواع قرارداد هوشمند
قرارداد هوشمند کاربردهای متفاوتی دارد و براساس همین کاربردها به سه دسته زیر تقسیم‌بندی می‌شوند:
قرارداد هوشمند حقوقی (Smart Legal Contracts): متداول‌ترین نوع قرارداد هوشمند، قراردادهای حقوقی هستند. این قراردادها به‌نوعی تنظیم می‌شوند که جنبه قانونی داشته باشند. براساس قراردادهای حقوقی هوشمند، دو طرف قرارداد ملزم به اجرای بندهای آن هستند و در صورت نقض بندها، اقدام‌های قانونی بهطور خودکار و بر پایه دیگر بندهای قرارداد پیگیری می‌شوند.
قرارداد هوشمند منطقی کاربردی (Application Logic Contracts): این نوع از قراردادها معمولا تحت یک برنامه مدیریتی عمل می‌کنند. هدف از قراردادهای منطقی کاربردی (ALC) برقراری ارتباط و اعتبارسنجی بین دستگاه‌ها و برنامه‌های هوشمند است که در شبکه بلاکچین یا دیگر فناوری‌ها مثل اینترنت اشیا (IOT) کاربرد دارد. قراردادهای ALC بخش مهمی از قراردادهای هوشمند چندمنظوره به‌حساب می‌آیند.
قرارداد هوشمند سازمان‌های خودگردان غیرمتمرکز (Decentralized Autonomous Organizations): سازمان‌های خودگردان غیرمتمرکز (DAO)، سازمانهایی هستند که در بستر بلاکچین ایجاد می‌شوند و از قوانینی کدگذاری شده برای نظارت بر عملکرد افراد کمک می‌گیرند. در این سازمان‌ها فعالیت تمامی اعضا براساس قرارداد هوشمند بوده و همه ملزم به رعایت قوانین وضع شده‌اند.
کسب درآمد از قرارداد هوشمند
قرارداد هوشمند با زبان برنامه‌نویسی سالیدیتی نوشته می‌شود که نیاز به دانش برنامه‌نویسی بالایی دارد؛ پس اگر به فکر کسب درآمد از ساخت قرارداد هوشمند هستید، می‌توانید به سراغ یادگیری این زبان بروید. نو بودن بازارکار و امکان همکاری با شرکت‌های خارجی برای کسب درآمد دلاری، عواملی هستند که برنامه‌نویسان بلاکچین را به این مسیر می‌کشاند. ارائه خدمات مشاوره‌ای و آموزش تنظیم قرارداد هوشمند نیز از دیگر راه‌های کسب درآمد در این حوزه است.
از قرارداد هوشمند می‌توان در راه‌اندازی فروشگاه‌های اینترنتی، نظارت بر زنجیره تامین، سیستم‌های اتوماسیون و… بهطور گسترده، استفاده کرد. این قراردادها در سال‌های اخیر بخش مهمی از حوزه بلاکچین‌ها بوده‌‌اند و باتوجه به میزان مقبولیت آنها، می‌توان انتظار داشت در سال‌های آینده شاهد گسترش استفاده از این فناوری در حوزه‌های متعددی باشیم. پس کسب درآمد از قرارداد هوشمند دور از ذهن نیست.