اوراق بهادار یکی از ارکان اصلی بازارهای مالی است و نقش مهمی در تامین مالی، سرمایه‌گذاری و توسعه اقتصادی کشورها ایفا می‌کند. در واقع، اوراق بهادار نشان‌دهنده‌ی حقوق مالی دارنده آن نسبت به یک دارایی یا منفعت در آینده است. شناخت دقیق اوراق بهادار، انواع آن و نهادهای مرتبط با آن، از جمله ضروری‌ترین مباحث برای فعالان بازار سرمایه محسوب می‌شود.
اوراق بهادار چیست؟
اوراق بهادار از انواع دارایی‌های نامشهود است. به هر دارایی مال که ارزش آن با پول برابر باشد و بتوان آن را به پول نقد تبدیل کرد، اوراق بهادار می‌گویند. این ابزار مالی که می‌تواند یک ورقه یا مدرک دیگر باشد از نظر حقوقی نشان‌دهنده حق مالکیت یا طلب مالی دارنده آن است. بر اساس قوانین سازمان بورس، اوراق بهادار، حقوق مالی اوراق بهادار برای مالک آن قابل انتقال به غیر یا به عبارتی قابل واگذاری‌اند. مالکان این اوراق امتیازهای مختلفی دارند که بسته به ماهیت و نوع اوراق، متفاوت است.
انواع اوراق بهادار در ایران
در بازار سرمایه ایران، اوراق بهادار بر اساس ماهیت حقوقی و ویژگی‌های مالی به سه دسته اصلی تقسیم می‌شوند:
- اوراق بهادار سهام
- اوراق بهادار بدهی
- اوراق بهادار مشتقه
این اوراق، ابزارهایی برای تامین مالی شرکت‌ها و دولت‌ها و همچنین وسیله‌ای برای سرمایه‌گذاری اشخاص حقیقی و حقوقی محسوب می‌شوند. هر یک از انواع اوراق بهادار ویژگی‌ها و مزایای خاصی دارند و متناسب با سطح ریسک‌پذیری سرمایه‌گذاران، انتخاب می‌شوند.
اوراق بهادار سهام
سهام یکی از اوراق بهادار قابل معامله در بازار سرمایه ایران یا بورس کشور است. سهام شرکت‌های بورسی اوراق بهادار محسوب می‌شوند و مالکان آن امتیازات خاص خود را دارند. این اوراق به دسته‌های زیر تقسیم می‌شوند:
- سهام عادی: سهامی رایجی که همه می‌شناسیم و در بورس معامله می‌شود. دارنده سهام در واقع مالک بخشی از سهام شرکت عرضه‌کننده است. ارزش این اوراق بهادار به را دو بخش اسمی و بازار تقسیم می‌کنند که ارزش اسمی همه نمادهای بورسی ۱۰۰ تومان بوده و ارزش بازار آن‌ها بر اساس عرضه‌وتقاضا، مشخص می‌شود.
- سهام ممتاز یا ترکیبی: این اوراق بهادار در کنار ویژگی‌های سهام عادی طبق تصمیمات شرکت عرضه‌کننده آن مزایای دیگری نیز دارد. سود ثابت، دریافت سریع‌تر تقسیم سود یا دریافت حقوق سهام‌دار ممتاز در صورت انحلال شرکت قبل از سایر سهامداران، برخی از این مزایا هستند.
- سهام حق تقدم: هنگامی که یک شرکت بورسی تصمیم به افزایش سرمایه از محل محل آورده نقدی سهامداران می‌گیرد، برای حفظ حقوق سهامداران فعلی، اوراقی با عنوان حق‌تقدم سهام منتشر می‌کند که به آن سهام موقت هم می‌گویند. دارندگان سهام فعلی می‌توانند از این حق‌تقدم استفاده کرده و با پرداخت مبلغ اسمی، سهام جدید را خریداری کنند؛ چنان‌چه تمایل نداشته باشند هم، امکان فروش سهام حق تقدم در بازار دیگر برای آن‌ها فراهم است.
- سهام جایزه: به آن سهام رایگان هم می‌گویند. اوراق بهاداری که شرکت‌های بورسی پس از تصویب افزایش سرمایه به روش‌های مختلف در مجمع عمومی فوق‌العاده بدون دریافت وجه به سهامداران فعلی خود می‌دهند.
- سهام با نام: چنان‌چه در زمان خرید سهم، نام خریدار یا مالک آن روی اوراق بهادار (یا دفتر سهام شرکت) ثبت شده باشد، سهام با نام است. سهام با نام قابلیت خریدو‌فروش انتقال دارد.
- سهام بی‌نام: اگر تنها اوراق بهادار انتقال مالکیت یافته و نام دارنده فعلی روی آن و دفتر سهام شرکت ثبت نشده باشد به آن سهام بی‌نام می‌گویند. این سهم‌ها در وجه حامل صادر می‌شوند.
اوراق بهادار از نوع بدهی یا اوراق قرضه
اوراق بهادار از نوع بدهی یا همان اوراق قرضه از مهم‌ترین اوراق بهادارند که به‌منظور تامین مالی (از طریق استقراض) دولت‌ها، نهادها، شرکت‌ها و… منتشر می‌شوند و دارندگان این اوراق سود ثابت دریافت می‌کنند. این اوراق با هدف تامین مالی (وام یا قرض گرفتن)، منتشر می‌شوند. اوراق بدهی یک قرارداد دو طرفه بین سرمایه‌پذیر (ناشر اوراق) و سرمایه‌گذار است؛ طی این قرارداد ناشر تعهد می‌دهد در ازای مبلغ قرض گرفته شده به خریداران یا سرمایه‌گذاران اوراق، سود پرداخت کند.
در ایران ساختار اوراق قرضه به‌دلیل ملاحظات شرعی با اوراق قرضه جهانی متفاوت است و این اوراق در کشور ما با عناوینی چون اوراق صکوک، اخزا و اوراق مشارکت، منتشر می‌شوند.
- اوراق مشارکت: اوراق بهادار با نام که با مجوز بورس و با قیمت اسمی مشخص، برای مدت معین و تامین بخشی از منابع مالی مورد‌نیاز طرح‌های نوسازی و توسعه‌ای شرکت‌های پذیرفته شده در بورس منتشر می‌شود. برخی از این اوراق در سررسید نهایی قابل تبدیل به سهام شرکت ناشر آن‌ها هستند (اوراق بهادار قابل تبدیل).
- صکوک اسلامی: در این نوع از اوراق بهادار بدهی، سود پرداختی به سرمایه‌گذاران از فعالیت واقعی اقتصادی ناشی می‌شود. برای مثال اگر دولت بخواهد پروژه‌ای عمرانی اجرا کند، اوراق اجاره یا مرابحه منتشر می‌کند. سرمایه‌گذاران با خرید این اوراق در اجرای طرح سهیم می‌شوند و سود آن‌ها را از محل درآمد واقعی طرح پرداخت می‌کنند، نه بهره از پیش تعیین‌شده.
- اوراق اخزا یا اسناد خزانه اسلامی: از شناخته‌شده‌ترین انواع اوراق قرضه اسلامی که توسط دولت به‌منظور پرداخت بدهی پیمان‌کارانش منتشر می‌شوند. اوراق بهادار اخزا بهره ندارد و با قیمتی کمتر از ارزش اسمی فروخته می‌شود؛ در عوض هنگام سررسید این اوراق، دولت باید مبلغ اسمی اوراق کامل را به سرمایه‌گذاران پرداخت کند.
اوراق بهادار مشتقه
اوراق مشتقه یکی از محبوب‌ترین انواع اوراق بهادار هستند. در اصطلاح رایج به این اوراق قراردادهای مشتقه می‌گویند. ارزش قرارداد مشتقه که بین خریدار و فروشنده است بر اساس دارایی پایه آن محاسبه می‌شود؛ این دارایی می‌تواند سهام، کالا یا هر نوع دارایی دیگر باشد ( گاهی دارایی پایه، شامل چند دارایی مختلف است). در عبارتی دقیق‌تر، ارزش قرارداد از دارایی پایه آن مشتق می‌شود (نوسانات ارزش هم بر همین اساس است). قراردادهای سلف، قراردادهای آتی، قراردادهای اختيار معامله و معاوضه، چهار نوع اصلی اوراق مشتقه‌اند.
- قرارداد آتی: توافقی میان دو طرف برای خرید یا فروش مقدار معینی از دارایی پایه قرارداد در آینده با قیمتی که امروز تعیین می‌شود. طی این قرارداد، خریدار و فروشنده متعهد می‌شوند که در آینده معامله‌ای را انجام دهند (زمان تعیین شده در قرارداد). قیمت کالا یا دارایی پایه در زمان عقد قرارداد مشخص بوده، اما پرداخت وجه یا تحویل کالا در تاریخ سررسید انجام می‌شود.
- قرارداد اختیار معامله: قراردادی که دارنده آن حق (الزام نه) خرید یا فروش دارایی پایه قرارداد را با قیمت از پیش تعیین‌شده (قیمت اعمال) و در زمان یا بازه‌ای مشخص دارد.
- قرارداد سلف: شبیه به قرارداد آتی است با این تفاوت که خارج از بورس معامله می‌شود.
- قرارداد معاوضه: دو طرف قرارداد متعهد می‌شوند در زمان از پیش تعیین‌شده، جریان مالی مربوط به دارایی پایه قرارداد را باهم معاوضه کنند.
اوراق بهادار چند درصد سود می‌دهد؟
میزان سودآوری اوراق بهادار بستگی به نوع آن دارد؛ به‌همین خاطر، انتخاب نوع اوراق بهادار برای سرمایه‌گذاری باید بر اساس سطح ریسک‌پذیری سرمایه‌گذار انجام شود. بنابراین شناخت انواع اوراق بهادار و ویژگی‌های آن‌ها به تصمیم‌گیری مناسب برای سرمایه‌گذاری کمک می‌کند.
برای خرید اوراق بهاداری که در بورس معامله می‌شوند سرمایه‌گذاران باید از طریق کارگزاری‌های دارای اقدام کنند. فروش اوراق بهادار نیز به‌همین ترتیب انجام می‌شود. اما اوراق بهاداری که در بورس معامله نمی‌شوند، باید در بازارهای مبادلاتی خاص همان اوراق خریدو‌فروش شوند. اما توجه داشته باشید که اوراقی که در بورس قابل معامله‌اند، ریسک پایین‌تر و نقدشوندگی بیشتری خواهند داشت.
در بازار سرمایه ایران معاملات اوراق بهادار با نظارت دقیق نهادهایی مانند سازمان بورس و اوراق بهادار، شرکت بورس اوراق بهادار تهران و شرکت سپرده‌گذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویه وجوه با شفافیت و امنیت بالا انجام می‌شود. درک مفاهیم اوراق بهادار در بازارهای مالی، شناخت انواع بازارهای اوراق بهادار و آگاهی از قوانین نظارتی از جمله گام‌های نخستین برای فعالیت موفق در بازار سرمایه است.