آشنایی با اختیار معامله

یکی از جذاب‌ترین ابزارهای بازار سرمایه برای کسب سود از نوسانات و کنترل ریسک، اختیار معامله یا همان معامله آپشن (Option Trading) است. این ابزار پیشرفته و منعطف یک قرارداد معاملاتی بین دو طرف خریدار و فروشنده است که زمان انجام آن به آینده‌ای مشخص موکول می‌شود. پس اختیار معامله ابزاری برای خرید یا فروش یک دارایی در آینده با قیمت از پیش تعیین‌شده است.

اختیار معامله در بورس از ابزار مشتقه و قراردادی است بین دو طرف خریدار و فروشنده که به طرف خریدار حق خرید دارایی پایه (مانند سهام) را در تاریخ معین با قیمت مشخص می‌دهد. این حق الزام‌آور نیست؛ یعنی خریدار اختیار دارد در زمان سر رسید قرارداد، از حق اختیار خود استفاده کند یا نکند. اما طرف فروشنده تابع تصمیم خریدار است؛ یعنی اگر خریدار بخواهد معامله را انجام دهد، موظف به فروش خواهد بود و اگر نخواهد معامله را نهایی کند، فروشنده اختیاری برای نهایی کردن ندارد. به بیان ساده: خریدار اختیار دارد اما فروشنده متعهد است.

قراردادهای مشتقه به‌طور کلی با توجه به نوسانات قیمتی در بازار و با هدف کاهش ریسک، افزایش بازده سرمایه‌گذاری، کاهش سرمایه درگیر در معاملات و مواردی از این قبیل طراحی شده‌اند؛ معالات آپشن یکی از آن‌هاست.

اختیار معامله به زبان ساده

اختیار معامله (Option) یکی از ابزارهای مالی مشتقه است که دارنده آن حقِ (الزام نه) خرید یا فروش یک دارایی مشخص مانند سهام، کالا یا ارز را با قیمت از پیش تعیین‌شده (قیمت اعمال) و در زمان یا بازه‌ای مشخص دارد. این ابزار به سرمایه‌گذاران امکان می‌دهد تا از نوسانات قیمت در بازار به شیوه‌ای هوشمندانه استفاده کنند؛ چه برای کسب سود از تغییرات قیمتی و چه برای پوشش ریسک سرمایه‌گذاری‌های دیگر. 

انواع معامله آپشن

اختیار معامله به دو بخش اصلی تقسیم می‌شود: اختیار خرید (Call Option) و اختیار فروش (Put Option) که هر یک نقش متفاوتی در استراتژی‌های معاملاتی دارند. 

• اختیار خرید (Call Option): قراردادی که به خریدار این حق را می‌دهد تا دارایی پایه را در تاریخی مشخص و با قیمتی از پیش تعیین‌شده خریداری کند. خریداران اختیار خرید عموما پیش‌بینی می‌کنند که قیمت دارایی افزایش می‌یابد در حالی که فروشندگان آن انتظار کاهش یا ثبات قیمت را دارند.
• اختیار فروش (Put Option): قراردادی است که به خریدار آن اجازه می‌دهد دارایی پایه را با قیمت اعمال (تعیین‌شده) و در زمان مشخص بفروشد. دارندگان این اختیار عموما کاهش قیمت دارایی را پیش‌بینی می‌کنند در حالی که فروشندگان انتظار دارند قیمت افزایش یابد یا بدون تغییر باقی بماند.

مفاد قرارداد اختیار معامله

• دارایی پایه؛ همان دارایی اصلی است که قرارداد اختیار معامله بر اساس آن تنظیم می‌شود. 
• زمان سررسید؛ بازه زمانی که خریدار اختیار می‌تواند از حق خرید یا فروش خود استفاده کند (پس از سررسید، قرارداد منقضی شده و فاقد اعتبار می‌شود).
• قیمت اعمال؛ قیمت از پیش تعیین‌شده که در زمان اعمال قرارداد، خرید یا فروش دارایی پایه بر اساس آن انجام می‌شود (اختلاف بین قیمت اعمال و قیمت بازار، میزان سود یا زیان معامله را مشخص می‌کند).
• قیمت اختیار؛ مبلغی که خریدار در زمان عقد قرارداد به فروشنده پرداخت می‌کند تا حق استفاده از اختیار معامله را به‌دست آورد (بر اساس نوسانات قیمت دارایی پایه، زمان باقی‌مانده تا سررسید و نوع اختیار (خرید یا فروش) تعیین می‌شود).

انواع موقعیت‌های اختیار معامله

۱- خرید اختیار خرید (Long Call): در این موقعیت، خریدار حق دارد مقدار مشخصی از دارایی پایه را در تاریخ معین و با قیمت اعمال مشخص خریداری کند. اگر قیمت دارایی در بازار تا زمان سررسید افزایش پیدا کند، خریدار از این رشد قیمت سود می‌برد. به‌طور کلی زمانی که معامله‌گر پیش‌بینی کند قیمت دارایی در آینده از قیمت اعمال قرارداد بیشتر می‌شود، اقدام به خرید اختیار خرید می‌کند. در چنین حالتی، او می‌تواند دارایی را به قیمتی کمتر از بازار (قیمت اعمال) خریداری کرده و در بازار آزاد با قیمت بالاتر بفروشد. اما اگر قیمت دارایی رشد نکند یا حتی کاهش یابد، خریدار مجبور به خرید دارایی نیست و تنها مبلغی که برای خرید این حق (مبلغ پریمیوم) پرداخت کرده است را از دست می‌دهد.

۲- فروش اختیار خرید (Short Call): در این موقعیت، فروشنده اختیار خرید متعهد می‌شود که مقدار معینی از دارایی پایه را در تاریخ سررسید و با قیمت تعیین‌شده به خریدار واگذار کند. در واقع، او طرف مقابل خریدار اختیار خرید است. فروشنده زمانی این موقعیت را انتخاب می‌کند که انتظار دارد قیمت دارایی تا زمان سررسید یا کاهش یابد یا در همان محدوده قیمت اعمال باقی بماند. در صورتی که قیمت بازار در تاریخ سررسید کمتر یا برابر با قیمت اعمال باشد، خریدار از اعمال اختیار خود صرف نظر می‌کند و فروشنده اختیار، مبلغ پریمیوم دریافتی را به‌عنوان سود نهایی خود حفظ می‌کند. بنابراین، فروشنده اختیار خرید از ثبات یا افت قیمت دارایی پایه سود می‌برد و در مقابل، اگر قیمت به‌طور چشمگیری افزایش پیدا کند، ممکن است با زیان مواجه شود.

۳- خرید اختیار فروش (Long Put): خریدار اختیار فروش، حق دارد مقدار مشخصی از دارایی پایه را در تاریخ سررسید و با قیمت اعمال معین به فروشنده قرارداد بفروشد. این موقعیت زمانی سودآور است که قیمت دارایی در بازار کاهش یابد. اگر معامله‌گر پیش‌بینی کند قیمت دارایی پایه در آینده پایین‌تر می‌آید، می‌تواند اختیار فروش بخرد. در این حالت، زمانی که قیمت بازار کمتر از قیمت اعمال باشد، دارنده اختیار می‌تواند دارایی را در بازار نقد با قیمت پایین بخرد و در قیمت اعمال (که بالاتر است) بفروشد و از این تفاوت قیمت سود بگیرد.

۴- فروش اختیار فروش (Short Put): در این حالت، فروشنده اختیار فروش متعهد می‌شود که تعداد مشخصی از دارایی پایه را در تاریخ سررسید و به قیمت اعمال مشخص از خریدار اختیار خریداری کند (در صورتی که خریدار تصمیم به اعمال اختیار خود بگیرد). فروشنده این موقعیت را زمانی انتخاب می‌کند که انتظار دارد قیمت دارایی پایه تا تاریخ سررسید، افزایش یابد یا حداقل در سطح قیمت اعمال باقی بماند. در این شرایط عموما خریدار از اعمال اختیار خود صرف نظر می‌کند و فروشنده اختیار می‌تواند پریمیوم دریافتی را به‌عنوان سود بردارد. به‌طور خلاصه، فروشنده اختیار فروش از رشد یا ثبات قیمت دارایی سود می‌برد، اما اگر قیمت دارایی به‌طور قابل‌توجهی کاهش پیدا کند، ممکن است مجبور شود دارایی را با قیمتی بالاتر از ارزش بازار خریداری کند و در نتیجه متحمل زیان شود.

انواع سبک‌های اعمال در قراردادهای اختیار معامله

سبک اعمال (Exercise Style) یکی از ویژگی‌های مهم در قراردادهای اختیار معامله است که مشخص می‌کند دارنده قرارداد در چه زمانی می‌تواند از حق خرید یا فروش خود استفاده کند. 

• سبک آمریکایی: دارنده اختیار معامله می‌تواند در هر زمان تا تاریخ سررسید، اقدام به اعمال اختیار خود کند. این ویژگی، سبب افزایش انعطاف‌پذیری معاملات می‌شود؛ زیرا معامله‌گر می‌تواند در بهترین شرایط نوسانی بازار، سود بگیرد (بیشتر در معاملات مبتنی بر سهام کاربرد دارد).
• سبک اروپایی: دارنده قرارداد تنها در روز سررسید مجاز به اعمال اختیار است. در بازارهایی که دارایی پایه آن‌ها شاخص‌های بورسی یا ابزارهای مالی خاص هستند، استفاده می‌شود.
• سبک برمودایی: ترکیبی از دو روش قبلی که در آن اعمال اختیار تنها در تاریخ‌های از پیش تعیین‌شده‌، امکان‌پذیر است. سبک برمودایی، تعادلی بین انعطاف سبک آمریکایی و ساختار منظم سبک اروپایی ایجاد می‌کند.

تفاوت معاملات اهرم با اختیار معامله سهام

در معاملات اهرم، معامله‌گر می‌تواند چند برابر سرمایه خود معامله کند. اما در اختیار معامله سهام، اهرم به‌صورت طبیعی در خود قرارداد وجود دارد. یعنی با پرداخت مبلغ کمی (پرمیوم)، کنترل دارایی بزرگ‌تری را به‌دست می‌آورید.

تفاوت معاملات آتی با اختیار معامله سهام

هر دو ابزار در دسته قراردادهای مشتقه قرار می‌گیرند، زیرا ارزش آن‌ها از دارایی پایه مانند سهام، کالا یا شاخص مشتق می‌شود. با این حال، تفاوت‌های مهمی میان آن‌ها وجود دارد. تفاوت اصلی در الزام طرفین حین سر رسید قرارداد است. در قرارداد آتی (Futures)، با فرا رسیدن تاریخ سررسید، اجرای قرارداد برای هر دو طرف خریدار و فروشنده الزامی است. یعنی طرفین باید دارایی پایه را تحویل داده یا معادل نقدی آن را پرداخت کنند. در مقابل، در قرارداد اختیار معامله (Option) اجرای قرارداد اختیاری است. تنها زمانی انجام می‌شود که دارنده قرارداد (خریدار اختیار) تصمیم به اعمال آن بگیرد. در صورت اعمال اختیار، فروشنده موظف است دارایی مورد نظر را طبق شرایط قرارداد معامله کند.

به بیان ساده، در معاملات آتی، تعهد دوطرفه وجود دارد، اما در معاملات آپشن یا اختیار معامله، حق یک‌طرفه برای خریدار برقرار است.

کاربردهای اختیار معامله

معامله‌گران و سرمایه‌گذاران از اختیار معامله برای اهداف گوناگونی استفاده می‌کنند که بسته به رویکرد و میزان ریسک‌پذیری آن‌ها متفاوت است:

• سفته‌بازی (Speculation): اختیار معامله ابزاری جذاب برای افرادی است که می‌خواهند با سرمایه‌ای کمتر از قیمت اصلی دارایی از نوسانات بازار آن سود بگیرند. به‌دلیل وجود اهرم مالی در این ابزار، امکان کسب سود بالا وجود دارد؛ اما در عین حال، همین ویژگی می‌تواند باعث زیان‌های سنگین یا حتی از بین رفتن کل سرمایه در صورت پیش‌بینی نادرست شود.
• پوشش ریسک (Hedging): سرمایه‌گذاران برای محافظت از دارایی‌های خود در برابر تغییرات نامطلوب بازار از اختیار معامله‌ها استفاده می‌کنند. برای مثال، خرید اختیار فروش (Put Option) می‌تواند زیان‌های ناشی از افت قیمت سهام را کاهش دهد.
• کسب درآمد (Income Generation): فروشندگان اختیار می‌توانند با عرضه قراردادهای اختیار خرید یا فروش، از پرمیومی که خریداران پرداخت می‌کنند، درآمد به‌دست آورند. این روش در بازارهای با روند خنثی یا کم‌نوسان مؤثر است و یکی از استراتژی‌های محبوب در معاملات حرفه‌ای محسوب می‌شود.

نحوه تعیین قیمت اختیار معامله 

قیمت‌گذاری معاملات آپشن بر پایه دو مولفه‌ی اصلی انجام می‌شود: ارزش ذاتی (Intrinsic Value) و ارزش زمانی (Time Value). ارزش ذاتی نشان می‌دهد که یک قرارداد در حال حاضر چقدر پتانسیل سود دارد و از اختلاف میان قیمت فعلی دارایی پایه و قیمت اعمال به‌دست می‌آید. در مقابل، ارزش زمانی بیانگر میزان تاثیر زمان باقی‌مانده تا سررسید و نوسانات احتمالی بازار بر قیمت آپشن است.

عواملی مانند قیمت دارایی پایه، قیمت اعمال و زمان باقی‌مانده تا سررسید قرارداد در تعیین قیمت نهایی یک معامله آپشن نقش دارند. افزایش فاصله زمانی تا سررسید عموما موجب بالا رفتن ارزش زمانی می‌شود؛ در حالی که تغییرات قیمت دارایی پایه می‌تواند مستقیما بر ارزش ذاتی تاثیر بگذارد.

مزایای معاملات اختیار معامله

• کاهش ریسک معاملات
• انعطاف‌پذیری بالا
• امکان انجام چندین معامله همزمان
• کاهش هزینه ورود به معامله

معایب معاملات اختیار معامله

• محاسبه پیچیده بازده و پاداش
• ریسک بالا به‌دلیل وجود اهرم
• ریسک بالا برای فروشندگان
• پیچیدگی در سیستم و استراتژی معاملاتی (تحلیل)
• نقدشوندگی پایین‌تر نسبت به سایر بازارها
• وابستگی شدید ارزش قرارداد به زمان و قیمت دارایی پایه

بنابراین، پیش از ورود به بازار اختیار معامله، باید از مدیریت ریسک، شناخت ابزارها و برنامه‌ریزی دقیق برای ورود و خروج از موقعیت‌ها اطمینان داشته باشد. 

فرایند تسویه در قراردادهای اختیار معامله

در پایان دوره معاملاتی و هم‌زمان با تاریخ سررسید، وضعیت دارندگان موقعیت‌های باز در بازار اختیار معامله مشخص می‌شود. افرادی که در موقعیت باز خرید قرار دارند، می‌توانند در صورت تمایل وارد فرایند اعمال قرارداد شوند. اما دارندگان موقعیت باز فروش الزاما باید این فرایند را طی کنند. تسویه قراردادهای اختیار معامله به دو روش نقدی و فیزیکی انجام می‌شود. زمان تسویه فیزیکی عموما در روز سررسید و تسویه نقدی یک روز کاری پیش از آن صورت می‌گیرد.

تسویه نقدی قراردادهای اختیار معامله

در روش تسویه نقدی، معامله‌گر به‌جای تحویل یا دریافت دارایی پایه، مابه‌التفاوت قیمت اعمال و قیمت بازار را به‌صورت نقدی دریافت یا پرداخت می‌کند.

اگر سرمایه‌گذار دارای موقعیت باز خرید یا فروش باشد و قصد تسویه نقدی داشته باشد، باید ابتدا موافقت خود را برای تسویه نقدی اعلام و تعداد موقعیت‌هایی که قصد تسویه آن‌ها را دارد مشخص کرده؛ سپس بین دو گزینه اعمال حداکثری (تسویه همه موقعیت‌ها) یا تسویه کسری یکی را انتخاب کند. در صورت انتخاب اعمال حداکثری، تعیین تعداد موقعیت‌ها الزامی نیست. این روش زمانی انتخاب می‌شود که دارنده قرارداد قصد ندارد وارد فرایند تحویل فیزیکی دارایی پایه شود.

تسویه فیزیکی قراردادهای اختیار معامله

در روش تسویه فیزیکی، دارایی پایه میان خریدار و فروشنده مبادله می‌شود. موقعیت فروش، به‌طور پیش‌فرض متعهد به تحویل دارایی پایه است و باید قرارداد را به‌صورت فیزیکی تسویه کند. اما موقعیت خرید، برای تسویه فیزیکی لازم باید ابتدا موافقت خود را اعلام کرده و سپس تعداد موقعیت‌هایی که قصد تسویه آن‌ها را دارد، مشخص کند. چنانچه قصد تسویه فیزیکی همه موقعیت‌های باز خود را داشته باشد، نیازی به اعلام تعداد دقیق موقعیت‌ها نیست.

وجه تضمین در قراردادهای اختیار معامله سهام چیست؟

وجه تضمین در قراردادهای اختیار معامله سهام، نوعی پشتوانه مالی است که برای اطمینان از انجام تعهدات طرفین در نظر گرفته می‌شود. هدف از آن، کاهش ریسک نکول و تضمین اجرای درست قرارداد است. این وجه به دو نوع اصلی تقسیم می‌شود:

وجه تضمین اولیه: در معاملات اختیار، خریدار اختیار معامله صرفا حق دارد از اختیار خود استفاده کند و تعهدی برای اجرای قرارداد ندارد؛ بنابراین نیازی به تودیع وجه تضمین ندارد و تنها باید مبلغ پرمیوم (قیمت قرارداد) و کارمزدها را بپردازد. در مقابل، فروشنده اختیار معامله متعهد به اجرای قرارداد است و باید مبلغی را تحت‌عنوان وجه تضمین اولیه در حساب خود نگه دارد. این وجه، تضمینی برای انجام تعهدات او در صورت اعمال اختیار از سوی خریدار است. میزان وجه تضمین اولیه هنگام ثبت سفارش فروش مشخص می‌شود و می‌توان آن را در تابلوی معاملاتی نماد مشاهده کرد.

وجه تضمین لازم: پس از انجام معاملات، سازمان بورس در پایان هر جلسه معاملاتی مبلغ جدیدی را با عنوان وجه تضمین لازم محاسبه و اعلام می‌کند. فروشنده باید حداقل ۷۰ درصد از این مبلغ را در حساب قدرت خرید خود داشته باشد. در صورت کاهش موجودی به زیر این حد، اخطاریه افزایش وجه تضمین صادر می‌شود و معامله‌گر باید موجودی خود را تکمیل کند تا موقعیت باز او بسته نشود.

چرا وجود وجه تضمین ضروری است؟

در موقعیت‌های فروش، احتمال زیان‌های سنگین وجود دارد. وجه تضمین به‌عنوان یک ضمانت مالی، از بروز مشکل در اجرای تعهدات جلوگیری کرده و اطمینان می‌دهد فروشنده توانایی انجام تعهد خود را دارد. به این ترتیب، وجه تضمین علاوه‌بر حفظ ثبات بازار مشتقه، موجب افزایش اعتماد بین معامله‌گران نیز می‌شود.

حکم شرعی معاملات اختیار معامله چیست؟

معاملات اختیار در بورس ایران شرعا مجاز و قانونی هستند. سازمان بورس با مشورت فقهای شورای فقهی بازار سرمایه، اختیار معامله را ابزاری مجاز دانسته است، زیرا مبتنی‌بر «حق» است و نه بر قمار یا غرر.

پایان دوره معاملاتی اختیار معاملات یعنی چه؟

پایان دوره معاملاتی اختیار معاملات یعنی زمانی که قراردادها منقضی شده و تسویه نهایی انجام می‌شود. در این روز، خریداران تصمیم می‌گیرند آیا از حق خود استفاده کنند یا خیر. اگر قیمت بازار به نفع خریدار باشد، قرارداد اعمال می‌شود و در غیر این صورت، منقضی خواهد شد.

ارزش معاملات اختیار یعنی چه؟

ارزش معاملات بازار اختیار یکی از شاخص‌های مهم برای تحلیل رشد بازار مشتقه است. این عدد مجموع ارزش تمام قراردادهای خرید‌و‌فروش اختیار در یک روز معاملاتی را نشان می‌دهد. هرچه بیشتر باشد، یعنی نقدشوندگی بازار افزایش یافته است. 

نمادهای اختیار معامله در بورس ایران

نمادهای اختیار خرید (Call) با حرف «ض» و نمادهای اختیار فروش (Put) با حرف «ط» مشخص می‌شوند.

در نمادهای اختیار معامله، علاوه بر نام شرکت، قیمت اعمال و تاریخ سررسید قرارداد نیز درج می‌شود. نکته مهم این است که قراردادهای اختیار خرید در بورس ایران دامنه نوسان قیمتی ندارند و هر قرارداد عموما شامل ۱۰ هزار سهم از دارایی پایه در زمان سررسید است.

زمان معاملات اختیار معامله

زمان معاملات اختیار از ساعت ۹ تا ۱۲:۳۰ است و در برخی نمادها امکان دارد تا ساعت ۱۳ ادامه یابد. همچنین در پایان هر ماه یا در روز سررسید، قراردادهای منقضی تسویه می‌شوند.

نحوه دریافت کد اختیار معامله

معاملات اختیار معامله در سامانه صحرا انجام می‌شود، اما دریافت کد اختیار معامله از طریق تماس تلفنی یا مراجعه حضوری به کارگزاری‌ها و امضای قرارداد، امکان‌پذیر است.