صندوق‌های سرمایه‌گذاری یکی از مهم‌ترین ابزارهای حرفه‌ای بازار سرمایه هستند که نقش اساسی در کاهش رفتارهای هیجانی و تصمیم‌گیری‌های غیرتخصصی سرمایه‌گذاران ایفا می‌کنند. این نهادهای مالی شکل گرفتند سرمایه‌گذاران خرد که با مبالغ محدود امکان ورود به سبدهای متنوع یا پروژه‌های بزرگ را ندارند یا افراد فاقد تخصص یا زمان کافی برای تحلیل و معامله مستقیم در بازار سرمایه، بتوانند در بورس فعالیت کنند. نهادهای مالی دارای مجوز، با تجمیع سرمایه‌های کوچک، این صندوق‌ها را تشکیل می‌دهند و منابع جمع‌آوری‌شده را تحت‌مدیریت تیم‌های حرفه‌ای در بازارهای مختلف مانند سهام، اوراق بدهی، طلا، سپرده بانکی و سایر ابزارهای مالی به‌کار می‌گیرند. صندوق‌های سرمایه‌گذاری بر اساس نوع معامله به دو دسته قابل معامله یا ETF و صندوق‌های صدور و ابطالی تقسیم می‌شوند.
صندوق صدور و ابطالی چیست؟
صندوق‌های صدور و ابطالی گروهی از صندوق‌های سرمایه‌گذاری هستند که خریدو‌فروش واحدهای آن‌ها در بورس انجام نمی‌شود و سرمایه‌گذار باید مستقیما از طریق سایت یا سامانه رسمی صندوق اقدام به معامله کند. در این نوع صندوق به خرید واحدها صدور و فروش واحدها ابطال می‌گویند. به بیان ساده، برای شروع سرمایه‌گذاری، سرمایه‌گذار باید درخواست صدور واحد ثبت کرده تا صندوق پس از دریافت وجه، تعداد واحدهای موردنظر را به نام او ایجاد می‌کند. همین‌طور برای خروج از سرمایه‌گذاری، سرمایه‌گذار باید درخواست ابطال دهد تا پس از محاسبه ارزش روز دارایی‌ها (NAV ابطال)، وجه معادل آن به حساب او واریز شود.
ویژگی مهم این صندوق‌ها این است که قیمت واحدها برخلاف صندوق‌های قابل‌معامله در بورس، تابع عرضه‌و‌تقاضای بازار نیست و تنها بر اساس NAV روزانه تعیین می‌شود. همین موضوع جلوی تاثیر مستقیم نوسان‌های هیجانی بازار روی قیمت واحدهای صندوق‌های صدور و ابطالی را می‌گیرد.
تفاوت صندوق‌های صدور و ابطالی با صندوق ETF
گفتیم که صندوق‌های سرمایه‌گذاری به دو نوع اصلی قابل معامله و صندوق‌های صدور و ابطالی تقسیم می‌شود. با اینکه هر دو نوع این صندوق‌ها برای سرمایه‌گذاری غیرمستقیم طراحی شده‌اند، تفاوت‌های مهمی بین آن‌ها وجود دارد.
- نحوه معامله: صندوق‌های ETF مانند سهام در بورس معامله می‌شوند و خریدو‌فروش آن‌ها لحظه‌ای است؛ اما خریدو‌فروش صندوق‌های صدور و ابطالی فقط از طریق سایت صندوق انجام می‌شود و معاملات آن‌ها لحظه‌ای نیست.
- قیمت‌گذاری: در صندوق ETF، قیمت واحدها بر اثر عرضه‌و‌تقاضا می‌تواند بالاتر یا پایین‌تر از NAV معامله شود؛ اما در صندوق‌های صدور و ابطالی، خریدو‌فروش همیشه بر اساس NAV روز است.
- نقدشوندگی: صندوق‌های قابل‌معامله ها عموما نقدشوندگی بالاتر دارند، زیرا در بازار سرمایه معامله می‌شوند؛ اما معاملات صندوق‌های صدور و ابطالی به‌صورت لحظه‌ای نیست و واریز وجه طبق زمان‌بندی صندوق انجام می‌شود.
- کارمزد: ETFها کارمزد خریدو‌فروش بورسی دارند؛ اما صندوق‌های صدور و ابطالی، کارمزدهای مربوط به صدور یا ابطال دریافت می‌کنند.
نحوه خرید صندوق‌های صدور و ابطالی
برای شروع سرمایه‌گذاری در صندوق‌های صدور و ابطالی ابتدا باید وارد وب‌سایت رسمی صندوق شوید؛ هر صندوق یک سامانه اختصاصی دارد که در آن فرایند ثبت‌نام، احراز هویت و صدور و ابطال واحدها انجام می‌شود.
نحوه صدور واحدهای سرمایه‌گذاری
واریز مستقیم به حساب صندوق که سرمایه‌گذار مبلغ موردنظر را از طریق شماره شبای معرفی شده توسط صندوق به حساب آن واریز می‌کند. سپس با ثبت درخواست صدور، صندوق بر اساس کل مبلغ واریزی، تعداد واحدهای قابل خرید را صادر می‌کند. پرداخت آنلاین از طریق درگاه بانکی که سرمایه‌گذار با انتخاب مبلغ موردنظر از طریق پرداخت آنلاین هزینه را واریز کرده و صندوق به شکل خودکار پس از ثبت درخواست، واحدهای جدید را صادر می‌کند.
در برخی صندوق‌های درآمد ثابت بانکی، امکان ثبت‌نام یا صدور واحد از طریق شعب نیز وجود دارد. اما اغلب صندوق‌ها ترجیح می‌دهند تمام مراحل از طریق سامانه آنلاین انجام شود.
نحوه ابطال واحدهای صندوق سرمایه‌گذاری
فرایند ابطال واحدهای صندوق‌های صدور و ابطالی نیز از طریق وب‌سایت رسمی آن‌ها انجام می‌شود. سرمایه‌گذار تعداد واحدهایی را که قصد فروش دارد انتخاب کرده و درخواست ابطال را ثبت می‌کند.
اعلام و ثبت تعداد واحدهای درخواستی برای ابطال، محاسبه ارزش واحدها (NAV ابطال) که بر اساس NAV ابطال همان روز یا روز کاری بعد محاسبه می‌شود (قیمت به‌طور مستقیم از ارزش دارایی‌های صندوق استخراج شده و تحت‌تاثیر هیجانات بازار نیست). سپس مبلغ ابطال به حساب سرمایه‌گذار واریز خواهد شد، زمان واریز ممکن است بین یک تا چند روز متفاوت باشد.
ویژگی‌های صندوق‌های صدور و ابطالی
- سرمایه‌گذار واحدهای صندوق را به‌طور مستقیم از مدیر صندوق خریداری می‌کند.
- معاملات در بازار ثانویه انجام نمی‌شود و خریدو‌فروش در سامانه صندوق انجام می‌شود.
- قیمت خرید در زمان صدور برابر است با NAV صدور به اضافه هزینه‌های مربوطه.
- سرمایه‌گذار هر زمان بخواهد می‌تواند واحدهای خود را بازخرید کند و صندوق موظف است طبق قوانین موجود وجه را پرداخت کند.
- صندوق در صورت وجود تقاضا، امکان ایجاد واحدهای جدید را دارد، مگر در شرایطی که به‌طور موقت صدور متوقف شده باشد.
- فرایند تسویه بر اساس NAV پایان روز انجام می‌شود و قیمت تحت‌اثیر نوسانات لحظه‌ای قرار نمی‌گیرد.
انواع صندوق‌های صدور و ابطال
صندوق‌های صدور و ابطالی بر اساس ترکیب دارایی به چند گروه اصلی تقسیم می‌شوند:
- صندوق سرمایه‌گذاری درآمد ثابت: بخش عمده دارایی این صندوق‌ها در اوراق بدهی، سپرده‌های بانکی و دارایی‌های کم‌ریسک سرمایه‌گذاری می‌شود. مناسب سرمایه‌گذاران محتاط و کم‌ریسک هستند.
- صندوق سرمایه‌گذاری سهامی: حداقل ۷۰ درصد دارایی صندوق در سهام و حق‌تقدم سرمایه‌گذاری می‌شود. بازدهی بالقوه بالاتری دارند، اما ریسک بیشتری نسبت به صندوق‌های درآمد ثابت متحمل می‌شوند.
- صندوق سرمایه‌گذاری مختلط: این صندوق‌ها ترکیبی متعادل از سهام و اوراق درآمد ثابت دارند و انتخاب خوبی برای سرمایه‌گذاران با سطح ریسک متوسط محسوب می‌شوند.
- صندوق کالایی: دارایی این صندوق‌ها مبتنی بر اوراق کالایی مانند طلا، زعفران یا سایر دارایی‌های فیزیکی است.
قیمت صندوق‌های صدور و ابطالی
در صندوق‌های صدور و ابطالی، مبلغی که سرمایه‌گذار هنگام خرید یا فروش واحدهای صندوق پرداخت یا دریافت می‌کند، بر پایه ارزش خالص دارایی‌ها (NAV) تعیین می‌شود. NAV نشان‌دهنده ارزش واقعی هر واحد صندوق است و از تقسیم مجموع دارایی‌های صندوق بر تعداد واحدهای منتشرشده به‌دست می‌آید. با این حال، قیمت نهایی صدور و ابطال همیشه برابر با NAV نیست؛ زیرا هزینه‌ها، کارمزدها و فرایندهای عملیاتی صندوق، می‌توانند بر قیمت تاثیرگذار باشند.
قیمت صدور چیست؟
قیمتی که سرمایه‌گذار برای خرید واحدهای جدید پرداخت می‌کند و بیشتر از NAV محاسبه می‌شود. علت این اختلاف، کارمزد معاملات و هزینه‌های مدیریتی و عملیاتی (توسعه پرتفوی و صدور واحدهای جدید) صندوق است.
قیمت ابطال چیست؟
در زمان فروش یا ابطال واحدها، صندوق مبلغی کمتر از NAV به سرمایه‌گذار پرداخت می‌کند. دلیل این تفاوت قیمت هم هزینه‌های صندوق برای فروش دارایی‌ها و انجام تسویه است (هزینه‌های عملیاتی و مدیریتی). بنابراین بخشی از NAV به‌عنوان کارمزد یا هزینه عملیاتی کسر می‌شود.
NAV صدور صندوق‌های سرمایه‌گذاری
گفتیم که در زمان ثبت درخواست صدور، محاسبه قیمت براساس NAV روز انجام می‌شود، اما مبلغی که باید برای خرید یک واحد صندوق‌های صدور و ابطالی پرداخت کرد، کمی بیشتر از NAV است. این مبلغ بیشتر صرف هزینه‌های مدیریتی و عملیاتی صندوق‌های صدور و ابطالی دریافت می‌شود.
NAV ابطال صندوق‌های سرمایه‌گذاری
زمانی که سرمایه‌گذار درخواست فروش واحدهای صندوق صدور و ابطالی را ثبت می‌کند، پس از گذشت ۲ تا ۳ روز کاری، NAV ابطال محاسبه و مبلغ نهایی به حساب او واریز می‌شود. در محاسبه NAV ابطال، هزینه‌هایی مانند کسورات قانونی، کارمزدهای مرتبط با فروش دارایی‌ها و هزینه‌های عملیاتی صندوق را کسر می‌کنند. بنابراین مبلغ دریافتی کمتر از NAV صندوق است.
NAV آماری و تفاوت آن با NAV صدور و ابطال
گاهی امکان دارد بخشی از دارایی‌های صندوق چند روز معامله نشوند و قیمت به‌روزی از بازار نداشته باشند. در این مواقع NAV اعلام‌شده ممکن است مطابق ارزش واقعی روز دارایی‌ها نباشد. برای مدیریت این شرایط، صندوق‌ها در چارچوب مقررات مجازند، قیمت صدور و ابطال را براساس NAV آماری تنظیم کنند.
NAV آماری، ارزش دارایی‌های صندوق را صرفابراساس قیمت‌های تابلو محاسبه می‌کند؛ اما اگر مدیر صندوق تشخیص دهد قیمت‌ها با واقعیت فاصله دارد، می‌تواند قیمت واحدهای صدور و ابطال را به ارزش واقعی نزدیک‌تر کند. زمانی‌که صندوق نیاز به این تعدیلات نداشته باشد، قیمت صدور و NAV آماری بیشترین شباهت را خواهند داشت.
بیشتر بدانید:
NAV صندوق سرمایه‌گذاری که به آن ارزش خالص دارایی‌ها می‌گویند، یعنی ارزش کل دارایی‌های صندوق منهای بدهی‌های آن، تقسیم بر تعداد کل واحدهای منتشر شده صندوق. به‌طور کلی NAV ارزش خالص روز یا لحظه‌ای یک واحد تجاری یا مالی را نشان می‌دهد. سرمایه‌گذاران با مقایسه NAV فعلی و قیمت واحدهای صندوق می‌توانند در مورد سرمایه‌گذاری روی آن صندوق تصمیم‌گیری کنند.
معیار انتخاب بهترین صندوق‌های صدور و ابطال
برای اینکه بتوانید از بین لیست صندوق‌های صدور و ابطالی بهترین گزینه را انتخاب کنید، باید مجموعه‌ای از معیارهای حرفه‌ای را بررسی کنید. معیارهایی چون بازدهی صندوق، ضریب آلفا و بتا (ضرایب شاخص عملکرد صندوق در مقایسه با بازار و میزان ریسک‌پذیری آن)، نسبت P/NAV که هر چه این نسبت کمتر باشد، صندوق به ارزش واقعی خود نزدیک‌تر است، دارایی تحت مدیریت (AUM)، وجود رکن ضامن، پیش‌بینی سود و ثبات عملکرد و بررسی گزارش‌های دوره‌ای صندوق که نشان می‌دهد آیا عملکرد صندوق پایدار است یا خیر.