یکی از ابزارهای بازار سرمایه به‌منظور تامین مالی بنگاه‌های اقتصادی برای خرید مواد و تجهیزات اولیه، اوراق گام مخفف «گواهی اعتبار مولد» است. اوراق گام ابزاری کارآمد در این حیطه به‌شمار می‌رود که در دسته اوراق بهادار قرار می‌گیرد و قابلیت نقل‌وانتقال در بورس و بازارهای پولی را دارد. حمایت از بنگاه‌های تولیدی، رفع موانع تامین نقدینگی دستگاه‌های تولیدی برای مواد اولیه و گردش منابع مالی در حوزه تولید، اصلی‌ترین اهداف انتشار این اوراق بودند. در اصل اوراق گام را می‌توان جایگزینی مناسب برای تسهیلات بانکی به‌منظور تامین مالی بنگاه‌های اقتصادی دانست.
اوراق گام به زبان ساده
اوراق گام چیست؟ این اوراق را بانک‌ها به درخواست متقاضی تامین مالی منتشر و در اختیار تامین‌کنندگان مواد اولیه قرار می‌دهند. در واقع بانک‌ها واسطه اوراق گام‌اند. اوراق گام به زبان ساده به‌جای پول در اختیار تامین‌کنندگان مواد اولیه قرار می‌گیرد. سررسید آن‌ها یک‌ساله است و بانک‌ها در زمان سررسید، مبلغ اسمی اوراق را پرداخت می‌کنند. یعنی فروشنده مواد اولیه می‌تواند تا تاریخ سررسید اوراق، آن‌ها را نزد خود نگه دارد و در این تاریخ معادل مبلغ اوراق از بانک پول نقد دریافت کند. همچنین گفتیم که امکان معامله این اوراق در بازارهای ثانویه مثل بورس کالا و فرابورس نیز برای دارنده آن‌ها فراهم است. اوراق گام از زمان صدور تا زمان سررسید می‌توانند میان فروشندگان مواد اولیه و تولیدکنندگان در گردش باشند؛ یعنی قابل انتقال در زنجیره تامین‌اند.
این اوراق تا حدودی شبیه به تسهیلات یا اعتبار خرید است با این تفاوت که بانک مبلغی به حساب متقاضی واریز نمی‌کند، بلکه توسط بانک مبلغ توافق شده بین متقاضی و تامین‌کننده (فاکتور) برای متقاضی یا خریدار تضمین می‌شود. از طرفی تامین‌کنندگان عموما نگران دیرکرد تسویه‌حساب تولیدکنندگان هستند؛ اما اوراق گام ضمانت بانکی دارد و از این نظر ریسک نکول بسیار کمتر است
نکته:
بنگاه اقتصادی اشخاص حقوقی دارای مجوز که در بخش‌های اقتصادی مولد یا تولیدی فعالیت می‌کنند، گفته می‌شود.
مراحل دریافت اوراق گام
- اعتبارسنجی بنگاه اقتصادی توسط بانک (متعهد)
- تامین سقف اوراق گام برای متعهد
- ارائه فاکتور خرید
- معرفی تامین‌کننده مواد اولیه به بانک (متقاضی)
- ثبت درخواست صدور اوراق گام
- در نهایت صدور اوراق گام توسط بانک در وجه فروشنده (متقاضی)
متعهد یا بنگاه اقتصادی درخواست‌کننده اوراق باید برای استفاده از اوراق گام، یک سند ملکی یا دارایی‌ها شرکت خود را به‌عنوان ضمانت نزد بانک قرار دهد. پس از آن می‌تواند تا سقف ۷۰٪ ملک یا دارایی خود را درخواست اوراق گام کند. سقف اعتبار هر بنگاه متعهد بر اساس ۱۲۰٪ از فروش سال آخر آن پس از کسر مانده تسهیلات و تعهدات ناشی از اوراق گام قبلی تعیین می‌شود.
بنگاه‌های تولیدی متقاضی اوراق گام باید توجه داشته باشند که بانک مرکزی هر سال سقف ضمانت اوراق‌گام را مشخص کرده و به بانک‌ها و موسسات اعتباری ابلاغ می‌کند؛ یعنی این اوراق هر سال سقف مشخصی برای ضمانت دارند. همچنین اگر واحد درخواست دهنده اوراق در تعهدش نکول داشته باشد، دیگر امکان دریافت اوراق گام را نخواهد داشت. علاوه‌بر این‌ها گفتیم که بنگاه اقتصادی متعهد برای استفاده از امتیاز اوراق گام، باید اعتبارسنجی شود و سابقه فعالیت حداقل یک‌ساله و صورت‌های مالی قابل استناد داشته باشد. بانک مرکزی نرخ سود اوراق گام یا همان کارمزد استفاده از این خدمت را ۳٪ تعیین کرده است.
معاملات اوراق گام چطور انجام می‌شود؟
معاملات اوراق گام به‌عنوان اوراق بهادار در بورس، فرابورس و بورس کالا انجام می‌شود. همه اوراق گام هنگام صدور در فرابورس با ارزش اسمی ۱۰۰ هزار تومان، پذیرفته شده و برای آن‌ها برگه الکترونیک صادر شده است.
اوراق گام یک سند که ضمانت بانکی به‌شمار می‌رود؛ بنابراین امکان استفاده از آن به‌عنوان پول نقد در معاملات بورس کالا وجود دارد. یعنی واحدهای تولید کننده می‌توانند به‌جای پرداخت وجه نقد، اوراق گام را به فروشنده منتقل و کالای مورد نیاز خود را تهیه کنند.
همچنین قبل‌تر اشاره کردیم که این اوراق قابل گردش در زنجیره تامین‌اند. برای انتقال اوراق گام بین تامین‌کنندگان و تولیدکنندگان سامانه گام طراحی شده است (سامانه صدور و مديريت اوراق گام در بازار سرمایه) و این انتقال در بستر این سامانه باید انجام شود. روش انتقال اوراق گام در سامانه مخصوص آن‌ها به‌صورت معاملات بلوکی به سایر بنگاه‌های تولیدی است. شرکت‌های دریافت‌کننده اوراق نیز می‌توانند آن‌ها را نگه دارند یا به بنگاه‌های دیگر منتقل کنند. نقل‌وانتقلات در سامانه گام فقط بر اساس قیمت اسمی اوراق ممکن است و هرگونه انتقال و ثبت اطلاعات مربوط به متقاضیان بعدی توسط بانک یا موسسه اعتباری در سامانه گام انجام می‌شود.
علاوه‌بر این‌ها امکان فروش اوراق گام به‌صورت رقابتی در سامانه‌های معاملات بورسی هم فراهم است تا دارنده از این طریق اوراق را به پول نقد تبدیل کند.
بیشتر بدانید:
معاملات بلوکی چیست؟ معاملات سهم و اوراق با حجم زیاد هستند که خارج از تابلو عادی یا همان بازار عمومی، انجام می‌شوند تا روی قیمت سهم اثر نگذارند (خارج از بورس و فرابورس). این معاملات، بین سهام‌داران عمده یا سرمایه‌گذاران حقوقی انجام می‌شوند. معاملات بلوکی می‌تواند نشانه تغییرات مالکیتی مهم در یک شرکت باشد.
آیا استفاده از اوراق گام راه‌حل مناسبی برای بنگاه‌های اقتصادی است؟
استفاده از اوراق گام سبب می‌شود که میزان ایجاد نقدینگی توسط بانک‌ها کاهش داشته باشد؛ زیرا مثل تسهیلات نیازی به پرداخت وجه نقد توسط بانک در ابتدای فرایند نیست؛ پس کاربردی بسیار مثبت در شرایط اقتصادی کشور خواهد داشت. در نهایت چون این ابزار مبتنی بر اعتبار است و نه پرداخت مستقیم پول، اثر تورمی آن نسبت به تسهیلات سنتی کمتر است همچنین بنگاه‌های تولیدی با استفاده از اوراق گام و تامین مواد و تجهیزات اولیه موردنیاز خود، می‌توانند بدون وقفه به تولید ادامه دهند و این هم گامی مثبت در اقتصاد کشور است.
تضمین بانکی روی فاکتورها، احتمال عدم پرداخت یا نکول فاکتورهای فروش را کاهش می‌دهد. با اینکه بانک تنها با بنگاه متعهد طرف قرارداد است، اما کل زنجیره تولید به‌صورت غیرمستقیم از این اعتبار استفاده می‌کند و بدهی‌ها در زنجیره منتقل می‌شود؛ این موضوع به گردش چرخ اقتصاد کشور کمک شایانی می‌کند.
اما الزام به ارائه وثیقه، هزینه‌های جانبی انتشار مانند کارمزد بانکی و هزینه‌های اداری، محدودیت سقف اعتبار، ریسک کاهش ارزش واقعی اوراق در اثر تورم (به‌دلیل وجود ارزش اسمی ثابت)، همچنین وابستگی میزان نقدشوندگی اوراق در بازار ثانویه به شرایط بازار سرمایه و در نهایت پیچیدگی اجرایی آن‌ها مانند فرایند صدور، انتقال و معامله که نیاز به آشنایی با سامانه‌های معاملاتی و سازوکارهای بانکی و بازار سرمایه دارد، می‌توانند نکات بازدارنده برای استفاده از اوراق گام توسط بنگاه‌های تولیدی و پذیرش آن‌ها توسط تامین‌کنندگان باشند.