در بازار سرمایه، ابزارهای متعددی برای کسب بهترین بازدهی از معاملات وجود دارد؛ یکی از این ابزارها معاملات آتی هستند. این معاملات نقش قابل‌توجهی در کشف قیمت، مدیریت ریسک و ایجاد نقدشوندگی در بورس، ایفا می‌کند.
اما معاملات آتی بورس چیست، چگونه انجام می‌شود، چه تفاوتی با سایر ابزارها دارد و چه مزایا و کاربردهایی دارد؟ بیایید باهم بررسی کنیم.
معاملات آتی چیست؟
قرارداد آتی توافقی است میان دو طرف برای خرید یا فروش مقدار معینی از یک دارایی در آینده و با قیمتی که امروز تعیین می‌شود. در واقع خریدار و فروشنده در زمان امضای قرارداد متعهد می‌شوند که در آینده معامله‌ای را انجام دهند (زمان تعیین شده در قرارداد). قیمت کالا یا دارایی پایه در زمان عقد قرارداد مشخص بوده، اما پرداخت وجه یا تحویل کالا در تاریخ سررسید انجام می‌شود. در این بین، نوسانات قیمتی باعث ایجاد سود یا زیان برای طرفین می‌شود. به بیان ساده‌تر، شما امروز قراردادی رامی‌خرید و در آینده مالک دارایی خواهید شد، حالا قیمت دارایی در آن زمان یا بیشتر از قرارداد شماست یا کمتر و شاید هم‌قیمت. در بورس معاملات آتی، دارایی پایه می‌توانند کالاهای بورسی، سهام یا سایر ابزارهای مالی باشند.
در قراردادهای آتی تمامی جزئیات از قبیل مقدار دارایی، کیفیت و روش تحویل از پیش تعیین می‌شوند. بنابراین ساختار این قراردادها به‌گونه‌ای است که خریدوفروش آن‌ها را ساده و شفاف می‌کند. بر اساس مفاد قرارداد، خریدار متعهد است در تاریخ مشخص‌شده، دارایی پایه (سهام یا کالا) را با قیمت از پیش تعیین‌شده خریداری کند و در مقابل، فروشنده نیز موظف است همان دارایی را در همان شرایط بفروشد. چنین نظم و استانداردی موجب شفافیت بیشتر در معاملات، افزایش نقدشوندگی بازار و در نهایت کمک به کشف و تعیین دقیق‌تر قیمت‌ها می‌شود.
نکته:
نماد معاملاتی قرارداد آتی از اضافه کردن حرف «ج» به شناسه دارایی پایه و تاریخ سررسید قرارداد ایجاد می‌شود.
منظور از بازار آتی چیست؟
بازار آتی بورس، بستری است که در آن قراردادهای آتی خریدوفروش می‌شوند. در این بازار، خبری از جابه‌جایی دارایی واقعی نیست، بلکه قراردادها معامله می‌شوند. این قراردادها نشان‌دهنده تعهد طرفین برای خریدوفروش دارایی در آینده هستند.
در بازار آتی، دو نوع بازیگر اصلی وجود دارد:
- پوشش‌دهندگان ریسک (Hedgers): افرادی که قصد دارند دارایی خود را در برابر نوسانات قیمتی محافظت کنند.
- سفته‌بازان (Speculators): کسانی که صرفا به‌دنبال کسب سود از نوسانات قیمت‌اند.
برای مثال، کشاورزی که قصد دارد محصول زعفران خود را در آینده بفروشد، می‌تواند از طریق بازار آتی قیمت فروش را از قبل تثبیت کند. در مقابل، معامله‌گری ممکن است با هدف کسب سود از پیش‌بینی قیمت آینده، وارد موقعیت خرید یا فروش شود.
هدف اصلی این بازار، کاهش ریسک ناشی از نوسانات قیمت و ایجاد بستری امن برای پوشش ریسک سرمایه‌گذاران و تولیدکنندگان است.
بیشتر بدانید:
سفته‌بازی (Speculation) یعنی چه؟ به معاملاتی گفته می‌شود که در آن‌ها معامله‌گران با پذیرش ریسک بالا و به امید کسب سود کلان وارد بازار می‌شوند. به‌دلیل تمرکز روی نوسانات قیمتی به‌جای ارزش ذاتی دارایی در این معاملات، احتمال متضرر شدن معامله‌گر در آن‌ها زیاد است. سفته‌بازان معمولا با استفاده از ابزارهایی مثل اهرم مالی در بازار آتی یا اختیار معامله فعالیت می‌کنند و دید کوتاه‌مدت دارند. هرچند سفته‌بازی می‌تواند به ایجاد نقدشوندگی و تعادل قیمت‌ها در بازار کمک کند، اما ماهیت آن پرریسک بوده و مناسب افرادی است که شناخت کافی از سازوکار بازار سرمایه دارند.
قرارداد آتی چیست؟
در قراردادهای آتی، خریدار متعهد است در زمان سررسید، دارایی پایه تحویل بگیرد. با این حال، پیش از فرا رسیدن تاریخ سررسید نیز می‌تواند موقعیت خود را ببندد؛ یعنی قرارداد را به شخص دیگری واگذار کند و از معامله خارج شود.
در این بازار، تمامی جزئیات قرارداد از جمله مقدار، کیفیت، زمان و محل تحویل کالا به‌صورت استاندارد مشخص شده و تنها عامل متغیر هنگام نهایی شدن معامله، قیمت دارایی پایه است که با توجه به شرایط عرضه‌و‌تقاضا تعیین می‌شود.
اجزای اصلی قراردادهای آتی
- دارایی پایه: کالا، سهام یا ابزار مالی که قرارداد آتی بر مبنای آن تنظیم شده است. جزئیات مربوط به نوع دارایی پایه در مفاد قرارداد باید به‌طور دقیق مشخص شود.
- اندازه قرارداد: نشان‌دهنده حجم یا مقدار دارایی پایه که در هر قرارداد معامله می‌شود.
- وجه تضمین اولیه: مبلغی که هر دو طرف معامله باید به‌عنوان ضمانت اجرای تعهدات خود به حساب کارگزاری واریز کنند. این مبلغ توسط سازمان بورس کالا تعیین می‌شود و درصدی از ارزش کل قرارداد است. تغییرات قیمت دارایی پایه می‌تواند باعث تغییر میزان وجه تضمین شود و اگر موجودی حساب معامله‌گر از حد مجاز پایین‌تر باشد، باید آن را افزایش دهد تا قرارداد معتبر بماند.
- حداقل وجه تضمین: حداقل مبلغی که باید در حساب معامله‌گر باقی بماند تا موقعیت معاملاتی او حفظ شود. اگر موجودی او کمتر از این مقدار شود، باید حساب خود را شارژ کند.
- تاریخ سررسید: زمانی که خریدار و فروشنده متعهد به انجام معامله طبق شرایط قرارداد هستند. در این تاریخ باید تسویه یا تحویل دارایی صورت گیرد.
- قیمت تسویه روزانه: در پایان هر روز معاملاتی از سوی بورس اعلام می‌شود؛ مبنای محاسبه سود و زیان روزانه و همچنین قیمت مرجع برای روز کاری بعد است.
- حجم معاملات: تعداد قراردادهایی را نشان می‌دهد که در طول روز برای یک نماد خاص در بازار آتی معامله شده‌اند.
- ارزش معاملات: حاصل ضرب قیمت تسویه لحظه‌ای در حجم معاملات که نشان‌دهنده ارزش ریالی دادوستدهای انجام‌شده است.
- حد نوسان قیمت روزانه: دامنه مجاز تغییر قیمت در هر روز معاملاتی است. این محدوده از سوی بورس کالا برای جلوگیری از نوسانات شدید و غیرمنطقی قیمت، تعیین می‌شود.
- کارمزد معاملات: مبلغی که کارگزار بابت ارائه خدمات معاملاتی از طرفین قرارداد دریافت می‌کند. درصدی از ارزش کل قرارداد که هنگام انجام معامله از حساب معامله‌گران کسر می‌شود.
- جریمه نکول: اگر یکی از طرفین قرارداد به تعهد خود در زمان سررسید عمل نکند، موظف به پرداخت مبلغی به‌عنوان جریمه نکول است. این جریمه توسط بورس محاسبه شده و به طرف مقابل که به تعهدش پایبند بوده پرداخت می‌شود.
انواع قراردادهای آتی
- قراردادهای آتی کالا: قراردادهای آتی کالا یکی از مهم‌ترین ابزارهای بازار مشتقه هستند که ارزش آن‌ها از دارایی پایه گرفته می‌شود. در بورس کالای ایران معاملات آتی کالا روی دارایی‌هایی مانند زعفران، نقره و صندوق طلا فعال است. در این قراردادها، کیفیت، مقدار و شرایط تحویل کالا باید توسط سازمان بورس به‌صورت دقیق و استاندارد تعیین شود، زیرا هر کالایی ممکن است از نظر ویژگی‌های فیزیکی و کیفی با نمونه‌های دیگر متفاوت باشد.
- قراردادهای آتی مالی: در این قراردادها، دارایی پایه به‌جای یک کالای فیزیکی، ابزارهای مالی مانند سهام یا شاخص‌های بورسی هستند. برای مثال، قرارداد آتی سبد سهام به سرمایه‌گذاران اجازه می‌دهد تا روی مجموعه‌ای از سهام معامله کنند و از تغییرات قیمتی آن سود ببرند. در قرارداد آتی سهام، دارایی پایه تنها یک سهم مشخص است و معامله‌گر می‌تواند با پیش‌بینی جهت حرکت قیمت آن، موقعیت خرید یا فروش بگیرد. این نوع قراردادها مشابه قراردادهای آتی کالا عمل می‌کنند، اما به‌جای تحویل فیزیکی کالا، تسویه آن‌ها به‌صورت نقدی انجام می‌شود.
تاریخچه معاملات آتی
نخستین نمونه‌های رسمی معاملات آتی در سال ۱۷۳۰ میلادی در بورس برنج دوجیما (Dojima Rice Exchange) ژاپن انجام شد؛ جایی که کشاورزان و بازرگانان برای تثبیت قیمت برنج و کاهش ریسک نوسانات قیمتی از این معاملات استفاده کردند. در اروپا نیز از قرن شانزدهم میلادی نوعی از معاملات مشابه وجود داشت، اما این معاملات تا تاسیس بورس فلزات لندن (London Metal Exchange) در سال ۱۸۷۷، رسمی و سازمان‌یافته نشده بود.
در ایالات متحده آمریکا نیز معاملات آتی در میانه قرن نوزدهم رسمی شد. سال ۱۸۴۸ را می‌توان نقطه آغاز بازار مدرن آتی دانست؛ زمانی که هیئت تجارت شیکاگو (Chicago Board of Trade - CBOT) شکل گرفت و نخستین قراردادهای آتی استاندارد برای محصولات کشاورزی مانند گندم و ذرت ارائه شدند. هدف اصلی معاملات آتی در آن زمان، کاهش ریسک برای کشاورزان (تولیدکنندگان) و خریداران عمده بود. کشاورزان می‌توانستند محصول آینده خود را از قبل و با قیمت مشخص برای جلوگیری از ضررهای احتمالی بفروشند. از طرف دیگر، خریداران نیز اطمینان پیدا می‌کردند که در زمان برداشت، محصول مورد‌نیازشان را با قیمت توافقی دریافت می‌کنند.
در واقع، قراردادهای آتی به عنوان ابزاری برای تضمین قیمت و برنامه‌ریزی مالی شکل گرفتند. در ایران نیز معاملات آتی به‌صورت رسمی از آذرماه ۱۳۸۴ آغاز شد. اولین دارایی‌های پایه در این بازار، محصولات کشاورزی بودند و پس از آن، ابزارهای مالی دیگری نیز به‌تدریج به بازار آتی اضافه شدند.
مزایا و معایب معاملات آتی
امکان سودآوری از پیش‌بینی روند قیمت‌ها، کاربرد موثر در پوشش ریسک نوسانات، شرایط معاملاتی شفاف، نقدشوندگی بالا، معافیت مالیاتی، تسویه روزانه، کارمزد پایین معاملات، امکان کسب سود در روندهای مثبت و منفی (بازار دو طرفه) و از همه مهم‌تر امکان استفاده از اهرم مالی از جمله مزایای این معاملات‌اند.
از طرفی احتمال از دست دادن فرصت‌های سود در معاملات پوششی و ریسک قابل‌توجه در استفاده از اهرم مالی که در کنار امکان افزایش سود، موجب تشدید ضرر هم می‌شود، مهم‌ترین ریسک‌های این معاملات‌اند.
بیشتر بدانید:
معامله پوشش ریسک چیست؟ روشی استراتژیک که سرمایه‌گذاران برای محافظت از دارایی‌های خود در برابر نوسانات منفی بازار به‌کار می‌برند. در این روش، هدف اصلی کاهش احتمال ضرر در زمان اجرای استراتژی سرمایه‌گذاری است. معمولا برای انجام معاملات پوشش ریسک از ابزارهای مشتقه مانند قراردادهای آتی، قراردادهای فوروارد یا معاملات اختیار استفاده می‌شود تا اثر تغییرات پیش‌بینی‌نشده قیمت‌ها بر سرمایه‌گذاری اصلی به حداقل برسد.
مزیت اصلی معاملات آتی
مزیت اصلی معاملات آتی برای سرمایه‌گذاران ریسک‌پذیر، امکان استفاده از اهرم است. با این ابزار سرمایه‌گذار می‌تواند با پرداخت بخش کوچکی از ارزش کل قرارداد (وجه تضمین اولیه)، موقعیتی به‌مراتب بزرگ‌تر از سرمایه برای کسب سود ایجاد کند. این ویژگی به‌عنوان اهرم مالی (Leverage) شناخته می‌شود و یکی از جذاب‌ترین جنبه‌های معاملات آتی در بورس است.
دوطرفه بودن بازار آتی به چه معناست؟
در بازارهای یک‌طرفه، تنها زمانی می‌توان سود کرد که قیمت دارایی رشد کند. اما در بازارهای دوطرفه مانند بازار آتی، شرایط متفاوت است؛ شما می‌توانید از کاهش قیمت‌ها هم سود ببرید، حتی اگر در ابتدا مالک آن دارایی نباشید.
برای درک بهتر، فرض کنید در بازار نقدی فردی زعفران، پسته یا هر کالای دیگری را می‌خرد به این امید که قیمت آن افزایش پیدا کند تا بتواند بعدا با قیمت بالاتر بفروشد. در چنین بازاری، اگر قیمت‌ها کاهش یابد، تنها گزینه برای جلوگیری از ضرر، فروش سریع دارایی است.
اما در بازار دو طرفه مثل بازار آتی، شرایط فرق می‌کند. در این بازار معامله‌گران پیش‌بینی می‌کنند که قیمت‌ها بالا می‌رود، بنابراین موقعیت خرید (Long) می‌گیرند و در آینده دارایی را با قیمت بالاتر می‌فروشند. اگر انتظار کاهش قیمت داشته باشند هم موقعیت فروش (Short) می‌گیرند و بعدا همان دارایی را با قیمت پایین‌تر می‌خرند و از اختلاف قیمت بین فروش و خرید کسب سود می‌کنند. به این ترتیب، بازار آتی دوطرفه است زیرا معامله‌گران می‌توانند هم از رشد قیمت‌ها و هم از افت آن‌ها سود بگیرند. همین ویژگی باعث می‌شود این بازار انعطاف‌پذیرتر، پویا‌تر و برای معامله‌گران حرفه‌ای جذاب‌تر از بازارهای یک‌طرفه باشد.
تفاوت معاملات آتی با اختیار معامله
معاملات آتی و اختیار معامله (Option) هر دو در دسته ابزارهای مشتقه قرار می‌گیرند، اما تفاوت‌های بنیادینی دارند. در معاملات آتی هر دو طرف (خریدار و فروشنده) متعهدند که معامله را در تاریخ سررسید انجام دهند. در حالی که در معاملات آپشن، خریدار فقط «حق» دارد نه «الزام». یعنی می‌تواند تصمیم بگیرد که معامله را انجام دهد یا خیر؛ اما طرف فروشنده آپشن موظف است در صورت تمایل خریدار، معامله را حتما انجام دهد. همین ویژگی باعث می‌شود میزان ریسک در معاملات آپشن محدودتر شود و معامله‌گر بتواند با استراتژی‌های مختلف، کنترل بیشتری بر میزان سود یا ضرر خود داشته باشد، پس معاملات آتی به‌نسبت معاملات آپشن ریسک بیشتری دارند. از طرفی اختیار معامله معمولا برای تامین مالی و پیش‌فروش کالا انجام می‌شود در حالی که معاملات آتی بیشتر به‌عنوان ابزار معاملاتی برای کسب سود بیشتر و پوشش ریسک یا سفته‌بازی با استفاده از اهرم مالی شناخته می‌شوند.
در واقع، قراردادهای آتی برای افراد ریسک‌پذیرتر و فعالان حرفه‌ای بازار سرمایه مناسب هستند و معاملات آپشن، مناسب معامله‌گران با سطح ریسک پایین‌ترند.
تفاوت معاملات آتی با معاملات اسپات
معاملات اسپات (Spot) یا نقدی، معاملاتی هستند که در آن هم‌زمان با عقد قرارداد، وجه و دارایی بین طرفین مبادله می‌شود؛ در حالی که در معاملات آتی، تحویل کالا و پرداخت در آینده انجام می‌گیرد.
برای مثال، اگر امروز زعفران را در بازار اسپات بخرید، همان لحظه باید وجه را پرداخت و کالا را تحویل بگیرید؛ اما در بازار آتی، فقط قراردادی برای خرید در آینده دارید.
تفاوت معاملات آتی با معاملات آنی
معاملات آنی مانند معاملات اسپات هستند، با این تفاوت که معمولا در بازارهای بین‌المللی، معاملات آنی اشاره به تراکنش‌هایی دارد که در عرض دو روز کاری تسویه می‌شوند. در مقابل، در معاملات آتی زمان سررسید می‌تواند هفته‌ها یا ماه‌ها بعد باشد.
تفاوت معاملات آتی با معاملات تعدیلی
در معاملات تعدیلی، شرایط قرارداد یا قیمت‌ها ممکن است به‌مرور زمان بسته به شاخص‌ها تغییر کنند. اما در معاملات آتی، قیمت قرارداد در زمان عقد ثابت می‌ماند و تا سررسید تغییر نمی‌کند. این ویژگی باعث می‌شود معامله‌گر بتواند از تغییرات واقعی بازار سود یا زیان کسب کند.
سامانه معاملات آتی چیست؟
سامانه معاملات آتی، بستری برای مشاهده و بررسی و خریدوفروش قراردادهای آتی به‌صورت آنلاین است. در این سامانه، معامله‌گر می‌تواند موقعیت‌های باز، وجه تضمین، قیمت لحظه‌ای و وضعیت بازار را بررسی کند. هر کارگزاری دارای نسخه مخصوص خود از سامانه معاملات آتی است.
مشاهده تابلو معاملات آتی بورس کالا به‌صورت لحظه‌ای، ثبت، ویرایش و لغو سفارش‌ها، مدیریت موقعیت‌های باز، مشاهده مانده حساب عملیاتی، گزارش سود و زیان روزانه و…، امکاناتی‌اند که سامانه معاملات آتی در اختیار سرمایه‌گذاران قرار می‌دهد.
منظور از معاملات آتی تک سهم چیست؟
معاملات آتی تک سهم (Single Stock Futures) معاملاتی‌اند که دارایی پایه آن سهام شرکت‌هاست. در این معاملات، خریدار و فروشنده روی قیمت آینده سهام شرکت توافق می‌کنند. اگر قیمت سهم افزایش یابد، خریدار سود می‌کند و اگر کاهش یابد، فروشنده سود می‌برد. این معاملات به معامله‌گران این امکان را می‌دهد تا بدون مالکیت سهم، از نوسانات قیمتی آن سود ببرند.
معاملات آتی دائمی چیست؟
معاملات آتی دائمی یا Contract for Difference به اختصار CFD یکی از جذاب‌ترین ابزارهای مالی مدرن است که برخلاف قراردادهای آتی سنتی، تاریخ سررسید ندارد. در این معاملات، خریدار و فروشنده توافق می‌کنند صرفا بر اساس تغییرات قیمت دارایی، سود یا زیان را بین خود تقسیم کنند. در معاملات آتی دائمی یا CFD، معامله‌گر مالک واقعی دارایی نمی‌شود بلکه روی اختلاف قیمت معامله می‌کند.
اصل معاملات آتی چیست؟
اصل معاملات آتی یعنی چه؟ اصل این معاملات بر مبنای تعهد متقابل طرفین است؛ خریدار و فروشنده موظفند در تاریخ سررسید، معامله را با قیمت از پیش تعیین‌شده انجام دهند. این اصل سبب شفافیت و اطمینان در بازار می‌شود، زیرا تمامی قراردادها در بستر رسمی بازار سرمایه و تحت‌نظارت سازمان بورس انجام می‌شوند.
حکم شرعی معاملات آتی چیست؟
حکم شرعی معاملات آتی در ایران از سوی شورای فقهی سازمان بورس مورد بررسی قرار گرفته است. بر اساس نظر این شورا به‌دلیل مشخص بودن کالا، سررسید، قیمت و نبود بهره ربوی، معاملات آتی در بورس کالا شرعی و مجاز هستند. بنابراین، سرمایه‌گذاران می‌توانند بدون دغدغه شرعی در این بازار فعالیت کنند.
جایگاه معاملات آتی در بازار سرمایه
معاملات آتی یکی از پیشرفته‌ترین ابزارهای مالی در بازار سرمایه هستند که به سرمایه‌گذاران این امکان را می‌دهند تا از نوسانات قیمت در آینده سود ببرند یا در برابر کاهش قیمت احتمالی، پوشش ریسک ایجاد کنند.
شرکت‌ها، تولیدکنندگان و سرمایه‌گذاران از این معاملات، می‌توانند برای تثبیت سود و کنترل هزینه‌ها استفاده کنند. بازار آتی به‌واسطه دوطرفه بودن معاملات، محیطی پویا و متنوع برای انواع فعالان اقتصادی ایجاد کرده است. مصرف‌کنندگان می‌توانند کالای موردنیاز آینده خود را با قیمت مشخص از پیش خریداری کرده و از افزایش قیمت‌ها در امان بمانند. تولیدکنندگان می‌توانند برای حفظ سود خود، محصولات‌شان را از قبل و با قیمت توافقی به فروش برسانند. سرمایه‌گذاران و معامله‌گران نوسان‌گیر نیز می‌توانند از تغییرات قیمت در هر دو جهت بازار استفاده کنند و نقدشوندگی آن را افزایش دهند.
در مجموع، بازار آتی ترکیبی از فرصت و ریسک است؛ بازاری برای افرادی که درک درستی از تحلیل، مدیریت سرمایه و رفتار بازار دارند. با شناخت درست از ساختار معاملات آتی و تسلط بر مفاهیم کلیدی آن، سرمایه‌گذاران می‌توانند از این ابزار مالی نه تنها برای کاهش ریسک بلکه برای افزایش بازدهی سرمایه خود نیز استفاده کنند.
نحوه دریافت کد معاملات آتی
برای شروع فعالیت در بازار آتی باید کد معاملاتی آتی داشته باشید. برای دریافت این کد، ابتدا باید ثبت‌نام و احراز هویت سجام خود را تکمیل کرده، سپس وارد سامانه معاملات آتی سهام یا برای قرارداد آتی کالا وارد سامانه مشتقه کارگزاری‌ها (EBGO)، شوید و مراحل ثبت‌نام اولیه را انجام دهید، مدارک موردنیاز را بارگذاری کنید، پس از بررسی مدارک و تایید نهایی، کد معاملات آتی شما صادر شده و می‌توانید معاملات خود را در بازار آتی سهام یا کالا، آغاز کنید.
نکته:
معاملات در بورس کالای ایران زیرمجموعه بازار مشتقه بورس کالا انجام می‌شوند. برای انجام معاملات آتی بورس کالا، داشتن حساب عملیاتی یا وکالتی در بانک‌های معرفی‌شده این سازمان الزامی است.