گواهی سپرده کالایی چیست؟

در سال‌های اخیر، بازار کالا در ایران با تحولات قابل ملاحظه‌ای مواجه شده است و یکی از ابزارهای نوین که توانسته نقش موثری در تسهیل معاملات کالا، ارتقای شفافیت، کاهش هزینه‌های زنجیره تامین و نیز ایجاد فرصت‌های سرمایه‌گذاری برای عموم فعالان بازار سرمایه ایفا کند، گواهی سپرده کالایی است. 

در ایران، گواهی سپرده کالایی به‌عنوان ابزاری مالی با هدف ارتقای کارایی بازار کالا، کاهش هزینه‌ها، شفافیت بیشتر و ایجاد امکان سرمایه‌گذاری در کالاها برای عموم مردم در بورس کالای ایران، راه‌اندازی شد.

گواهی سپرده کالایی چیست؟

گواهی سپرده کالایی در قالب اوراق بهادار، نشان‌دهنده مالکیت دارنده آن بر مقدار معینی از یک کالاست که به این کالا دارایی پایه می‌گویند. وقتی کالایی به انبار بورس کالای کشور سپرده می‌شود، انباردار پس از بررسی استانداردهای لازم برای آن قبض انبار صادر کرده و شرکت سپرده‌گذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویه وجوه با استناد به آن قبض، گواهی سپرده کالایی را صادر می‌کند. دارنده گواهی سپرده کالایی، مالک بخشی از آن کالای معین خواهد بود، بدون آنکه لزوما در همان لحظه آن را تحویل بگیرد. 

دارایی پایه این اوراق باید استانداردپذیر (قابل تفکیک به محموله‌های استاندارد)، با امکان نگهداری طولانی‌مدت در انبار (ماندگاری قابل‌قبول) باشند و امکان تحویل و انتقال مالکیت آن‌ها از طریق اوراق، فراهم باشد. تضمین شفافیت کالا (میزان موجودی کالا در انبار) نیز رکن مهم دیگر دارایی‌های پایه است.

در مواردی که تحویل فیزیکی کالا ممکن است، دارنده می‌تواند کالای خود را از انبار تحویل بگیرد (بر اساس شرایط هر کالا). اوراق گواهی سپرده کالایی پس از صدور، نماد مشخص می‌گیرند و تحت‌عنوان این نماد معامله می‌شوند.این ابزار در بازار مالی بورس کالا، با هدف افزایش کارایی، کاهش هزینه‌ها، شفافیت و فرصت سرمایه‌گذاری ایجاد شده است. اوراق گواهی سپرده قابلیت معامله در بازار ثانویه (در موارد معین) را نیز دارد.

نحوه صدور گواهی سپرده کالایی

با ثبت کالا در انبار و صدور قبض، نهاد ذی‌صلاح گواهی سپرده کالایی صادر می‌کند که دارای نماد، مقدار کالا، مشخصات انبار و شرایط تحویل است و در بازار بورس کالا قابل معامله می‌شود. 

اجزای گواهی سپرده کالایی

• دارایی پایه: همان کالایی که در انبار مورد پذیرش بورس کالا ذخیره شده و گواهی سپرده کالایی، نمایانگر مالکیت بخشی از آن است. گفتیم که این کالا باید استانداردپذیر، قابل تفکیک به محموله‌های استاندارد، قابل نگهداری در انبار برای دوره زمانی قابل‌قبول و دارای شرایط کمی و کیفی معین باشد. 
• قبض انبار: پس از ورود کالا به انبارهای بورس کالا، انباردار یک قبض انبار برای کالا صادر می‌کند که نشان‌دهنده پذیرش آن، مشخصات، ‌میزان و… است. این قبض مبنای صدور گواهی سپرده کالایی برای دارنده کالاست. اوراق صادر شده پس از قبض همان گواهی سپرده کالایی‌اند.

پشتوانه گواهی سپرده کالایی چیست؟

پشتوانه گواهی سپرده کالایی، کالای فیزیکی موجود در انبارهای مورد تایید بورس کالاست. انبارها موظف‌اند به‌طور مداوم میزان موجودی و مشخصات کالا را در سامانه شرکت سپرده‌گذاری مرکزی ثبت کنند تا سرمایه‌داران از پشتوانه کالای گواهی‌های خود مطمئن باشند. دارنده گواهی هر زمان می‌تواند با مراجعه به انبار، کالای خود را تحویل بگیرد (در مورد کالاهایی که امکان تحویل دارند). این پشتوانه باعث می‌شود که دارنده گواهی، حقوق مالکیت بر بخشی از کالا را داشته باشد. این فرایند شفافیت گواهی سپرده کالایی را تامین می‌کند.

در حال حاضر گواهی سپرده کالایی برای کدام کالا وجود دارد؟

در بورس کالای ایران انواع متنوعی از گواهی سپرده کالایی معرفی شده است که می‌توان آن‌ها را در سه دسته اصلی کشاورزی، صنعتی و فلزی، تقسیم‌بندی کرد.

بخش فلزی:

• گواهی سپرده کالایی سنگ آهن 
• گواهی سپرده کالایی میلگرد
• گواهی سپرده کالایی مس
•  گواهی سپرده کالایی مس کاتد
• گواهی سپرده کالایی گندله 
• گواهی سپرده کالایی روی

بخش صنعتی:

• گواهی سپرده کالایی سیمان
• گواهی سپرده کالایی قیر 
• گواهی سپرده کالایی شیشه
• گواهی سپرده کالایی نفت

فلزات گران‌بها:

• گواهی سپرده کالایی سکه طلا 
• گواهی سپرده کالایی شمش طلا 
• گواهی سپرده کالایی شمش نقره

گواهی سپرده کالایی کشاورزی

گواهی سپرده کالایی کشاورزی به‌دلیل ماهیت خاص محصولات کشاورزی، جایگاه ویژه‌ای در بورس کالا دارد. این گواهی‌ها کمک می‌کنند کشاورزان محصولات خود را به‌صورت استاندارد در انبارهای مورد تایید ذخیره کرده و اوراق معادل آن را در بورس بفروشند. افزایش نقدینگی سریع‌تر برای کشاورزان و ایجاد شفافیت در معاملات بخش کشاورزی، اصلی‌ترین مزایای گواهی سپرده کالای این بخش‌اند.

انواع گواهی سپرده کالایی کشاورزی عبارت‌اند از:

• گواهی سپرده زعفران
• گواهی سپرده پسته
• گواهی سپرده زیره سبز
• گواهی سپرده برنج سفید
• گواهی سپرده نخود
• گواهی سپرده گندم

این محصولات معمولا در فصل برداشت وارد انبارهای بورس کالا می‌شوند و امکان معامله آن‌ها در طول سال وجود دارد.

اوراق گواهی سپرده کالایی چگونه عرضه می‌شود؟

در فرایند عرضه گواهی سپرده کالایی، تولیدکننده یا مالک اولیه کالا، آن را به انبار‌های مورد تایید تحویل می‌دهد و مستندات لازم را ارائه می‌کند. انباردار، پس از بررسی و انبارداری کالا، قبض انبار صادر می‌کند که مبنای صدور گواهی خواهد بود. شرکت سپرده‌گذاری یا بورس کالا، گواهی سپرده کالایی را برای تخصیص به مالک صادر می‌کند. 

عرضه این اوراق در بورس کالا به دو روش انجام می‌شود؛ حراج یا عرضه اولیه از سوی مالک کالا که گواهی مربوطه را در بازار عرضه می‌کند (توسط شرکت‌های ارائه‌دهنده سپرده کالایی) و عرضه ثانویه که در آن دارندگان گواهی اقدام به فروش اوراق در بازار می‌کنند.

تاریخچه گواهی سپرده کالایی در ایران

ایده گواهی سپرده کالایی نخستین‌بار در دنیا به‌منظور تسهیل معاملات فیزیکی و افزایش نقدینگی کالاها (تامین مالی سریع‌تر، مطرح شد. در ایران نیز این گواهی‌ها در راستا تحول خریدو‌فروش کالا و تلاش برای ارتقای ساختار انبارداری، ایجاد شدند. 

در خرداد ۱۳۹۳، ابزار گواهی سپرده کالایی توسط شورای عالی بورس و اوراق بهادار تصویب شد و نخستین گواهی‌ها در بخش کشاورزی و محصول زعفران در سال ۱۳۹۴، صادر شدند. پس از آن با استقبال سرمایه‌گذاران و تولیدکنندگان، کالاهای دیگری نظیر پسته، زیره سبز، سکه طلا و شمش طلا نیز به فهرست دارایی‌های پایه اضافه شدند. با توسعه زیرساخت‌های انبارداری، گواهی سپرده کالایی در ایران از کشاورزی به سمت کالاهای صنعتی، فلزی، نهاده‌های معدنی و سپس سایر بخش‌های تولیدی کشور گسترش یافت. امروز گواهی سپرده کالایی به یکی از ابزارهای مهم سرمایه‌گذاری و تامین مالی در بازار سرمایه ایران تبدیل شده است. توسعه این ابزار در ایران هدفی فراتر از ساده‌سازی معامله دارد؛ فراهم کردن امکان تامین مالی زنجیره تولید، کاهش ریسک نگهداری کالا و ایجاد شفافیت در عرضه‌و‌تقاضا، بخشی از اهداف ایجاد گواهی‌های سپرده کالا هستند.

ساعات معاملات گواهی سپرده کالایی

ساعت معاملاتی گواهی سپرده کالایی شنبه تا چهارشنبه از ساعت ۱۱:۴۵ تا ۱۸:۰۰ است.

• پیش‌گشایش: ۱۱:۴۵ تا ۱۲:۰۰
• حراج تک‌قیمتی: ۱۲:۰۰
• حراج پیوسته: ۱۲:۰۰ تا ۱۸:۰۰

این ساعات معاملاتی مختص اوراق گواهی سپرده کالایی عمومی‌اند. بنابراین ممکن است برای برخی کالاها و انبارها ساعات متفاوت یا محدودتری تعیین شده باشد، پس قبل از معامله باید اطلاعیه‌های مرتبط را بررسی کرد.

کارمزد معاملات گواهی سپرده کالایی

کارمزد معاملات بسته به نوع گواهی و کارگزاری متفاوت است و معمولا درصدی از ارزش معامله محاسبه می‌شود. کارمزد پایین‌تر نسبت به معاملات فیزیکی کالا، یکی از مزایای مهم گواهی سپرده کالایی به‌شمار می‌رود.

کارمزد این معاملات شامل کارمزد کارگزاری، شرکت سپرده‌گذاری مرکزی، بورس کالا و سازمان بورس است. کارمزدها هنگام خریدو‌فروش از حساب سرمایه‌گذار کسر می‌شود. همچنین هزینه‌های انبارداری، مالیات بر ارزش افزوده و سایر هزینه‌های جانبی نیز بر عهده دارنده گواهی است.

• همه کالاها به جز سکه طلا: ۰٫۰۰۴۸ (۴۸ صدم درصد)
• سکه طلا: ۰٫۰۰۲۵ (۲۵ صدم درصد)

مزایای گواهی سپرده کالایی

استانداردسازی کالا، سهولت دادوستد، کاهش هزینه‌های انبارداری و حمل‌ونقل، افزایش ثبات قیمت‌ها و کشف قیمت منصفانه (واقعی)، حذف واسطه‌ها و افزایش شفافیت بازار، امکان نقدشوندگی سریع‌تر نسبت به فروش فیزیکی، ورود سرمایه‌های خرد (دسترسی همگانی)، تامین مالی سریع‌تر تولیدکنندگان، کنترل فاصله زمانی بین تولید و مصرف و حفظ ارزش سرمایه (مناسب سرمایه‌گذاری بلندمدت و کوتاه‌مدت)، اصلی‌ترین مزایای گواهی‌های سپرده کالا هستند.

گواهی سپرده کالایی بورس کالا وثیقه تسهیلات بانکی می‌شود؟

بله؛ یکی از مزایای مهم گواهی سپرده کالایی این است که می‌تواند به‌عنوان وثیقه در نظام بانکی برای دریافت تسهیلات استفاده شود. شفافیت و امکان رهگیری کالا توسط این گواهی، باعث شده بانک‌ها به‌تدریج گواهی سپرده کالایی را به‌عنوان وثیقه معتبر برای اعطای تسهیلات بپذیرند. یعنی تولیدکننده کالا با طی مراحل دریافت گواهی سپرده کالایی، می‌تواند از آن به‌عنوان وثیقه دریافت تسهیلات استفاده کند.

پذیرش گواهی به‌عنوان وثیقه منوط به شرایطی است که شامل ارزیابی کیفیت پشتوانه، میزان نقدشوندگی گواهی و ظرفیت انبارها برای تحویل کالا می‌شود. گواهی تا زمان تسویه کامل تسهیلات قابل فروش نیست.

گواهی سپرده کالایی پیوسته و ناپیوسته

معاملات گواهی‌های سپرده در بورس کالا به دو روش پیوسته و ناپیوسته انجام می‌شوند که این دو روش بر اساس سبک معامله و قیمت‌گذاری باهم متفاوت‌اند.

معاملات پیوسته گواهی سپرده کالایی

در معاملات پیوسته، گواهی سپرده مانند سهام در طول ساعات بازار معامله می‌شود (قیمت‌ها در طول ساعت معاملاتی تغییر می‌کنند). در این معاملات، پس از خرید گواهی سپرده کالایی، سرمایه‌گذار امکان فروش مجدد اوراق در بازار ثانویه تا قبل از تاریخ تحویل را دارد (امکان تحویل کالا نیز فراهم است). به‌‌عبارت دیگر، مانند سهام، قابلیت خریدو‌فروش مجدد فراهم است (زعفران، سکه طلا و شمش طلا). این روش برای سرمایه‌گذارانی که به‌دنبال نوسان‌گیری هستند یا قصد تحویل فیزیکی کالا ندارند، مناسب است. 

معاملات ناپیوسته گواهی سپرده کالایی

در معاملات ناپیوسته، معامله در قالب حراج تک‌قیمتی در یک بازه زمانی مشخص انجام می‌شود (تعیین قیمت بر اساس حراج تک قیمتی). در این معاملات، خریدار موظف است کالا را تحویل بگیرد. امکان فروش مجدد اوراق در بازار ثانویه وجود ندارد یا بسیار محدود است (سنگ آهن، قیر، میلگرد، شیشه و سیمان). در این حالت، اوراق بیشتر ابزار تحویل فیزیکی کالا هستند تا ابزار نوسان‌گیری.

نحوه خرید گواهی سپرده کالایی

• ثبت‌نام و احراز هویت سجام و دریافت کد بورس کالا
• افتتاح حساب در کارگزاری موردنظر و ورود به سامانه معاملاتی
• انتخاب کالا و نماد گواهی سپرده کالایی (برای مثال سکه ۰۰۰۱ یا زعفران ۰۰۰۲)
• مشخص کردن حجم سفارش (تعداد گواهی) و ثبت سفارش در سامانه معاملاتی
• پرداخت وجه خرید و انتظار برای انجام معامله
• تایید نهایی و دریافت قبض الکترونیکی گواهی
• مشاهده موجودی در پرتفوی پس از انجام معامله 

نکات مهم و ریسک‌های گواهی سپرده کالایی

هزینه انبارداری: نگهداری کالا در انبار دارای هزینه است که ممکن است بر بازده تاثیر بگذارد. 

ریسک کیفیت و استاندارد کالا: اگر کالا از کیفیت لازم برخوردار نباشد، ممکن است در تحویل دچار مشکل شود یا قیمت آن کمتر شود.

احتمال محدودیت تحویل فیزیکی: در برخی گواهی‌ها امکان تحویل فیزیکی وجود دارد اما حداقل تعداد لازم ممکن است زیاد باشد یا هزینه‌های اضافی داشته باشد. 

نقدشوندگی: در گواهی‌های ناپیوسته که امکان فروش مجدد یا بازار ثانویه در اکثر موارد وجود ندارد، نقدشوندگی پایین‌تر است.

ریسک نوسانات قیمت کالا: قیمت کالا می‌تواند تحت تاثیر عوامل داخلی و خارجی قرار بگیرد و ممکن است سرمایه‌گذار ضرر کند.

هزینه‌های جانبی: مالیات بر ارزش افزوده، کارمزد، هزینه انبارداری، هزینه حمل‌ونقل و سایر هزینه‌های فرعی ممکن است بازده را کاهش دهند. 

ریسک انبار: اگر انبار مورد تایید دچار مشکل شود یا کالا خراب شود، ریسک تحویل محتمل است. همچنین امکان تقلب در انبارداری یا مشکل در انبارهای غیرمجاز نیز وجود دارد، بنابراین استفاده از انبارهای مورد تایید بورس ضروری است.

ریسک حقوقی و مقرراتی: تغییر در قوانین، مقررات بورس کالا، انبارداری، مالیات‌ها ممکن است بر بازار تاثیر بگذارد.

انواع اوراق بهادار مبتنی بر سپرده کالایی

علاوه بر گواهی سپرده کالایی، ابزارهای دیگری نیز مبتنی بر سپرده کالایی وجود دارند که به توسعه بازار کالایی کمک می‌کنند. 

• اوراق مبتنی بر کالا شامل قراردادهای آتی و اختیار معامله که پشتوانه آن‌ها گواهی سپرده کالایی است و اوراق سلف موازی استاندارد.
• صندوق‌های کالایی (صندوق سپرده کالایی) یا صندوق‌های حمایتی مبتنی بر کالا که شامل سبدی از کالاها (یا گواهی‌های سپرده کالایی) هستند.
• اوراق تامین مالی مبتنی بر کالا که تولیدکننده با سپرده کالا و گواهی می‌تواند اوراق تامین مالی منتشر کند.

صندوق سپرده کالایی چیست؟

صندوق سپرده کالایی نوعی صندوق سرمایه‌گذاری است که دارایی اصلی آن گواهی‌های سپرده کالایی است. به‌عبارتی، صندوق به‌جای خرید مستقیم کالا، اوراق گواهی را خریداری می‌کند و سرمایه‌گذاران به‌صورت غیرمستقیم در بازار کالا سرمایه‌گذاری می‌کنند. مثل صندوق طلا، صندوق زعفران و صندوق‌های چندکالایی هستند.

مدیریت حرفه‌ای دارایی‌ها، امکان خرید واحدهای صندوق بدون نیاز به معامله مستقیم گواهی سپرده و نقدشوندگی بالاتر نسبت به خرید مستقیم کالا یا گواهی سپرده آن، ویژگی‌های اصلی این صندوق‌ها به‌شمار می‌روند.

نحوه پذیرش کالاها در بورس کالای ایران

برای اینکه کالایی بتواند در بورس کالا و به‌ویژه در قالب گواهی سپرده کالایی پذیرش شود، باید چند مرحله طی کند:

درخواست پذیرش: تولیدکننده یا عرضه‌کننده کالا با ارائه مدارک لازم، درخواست خود را به بورس کالا ارسال می‌کند.

بررسی ویژگی‌های کالا: بورس کالا بررسی می‌کند که آیا کالا دارای استاندارد لازم، قابلیت انبار شد و ماندگاری در مدت زمان مشخص است یا خیر.

تایید انبار: انبارهایی که قصد نگهداری کالا را دارند باید توسط بورس کالا تایید شوند. انبار باید شرایط نگهداری، ایمنی، کنترل کیفیت و زیرساخت‌های لازم را داشته باشد.

صدور قبض انبار: پس از ورود کالا به انبار، قبض انبار صادر می‌شود که مشخص‌کننده مقدار، کیفیت و سایر جزئیات کالا است.

صدور گواهی سپرده کالایی: شرکت سپرده‌گذاری مرکزی به پشتوانه قبض انبار، گواهی سپرده کالایی را صادر می‌کند که به‌عنوان اوراق بهادار در بورس قابل معامله است.

سود خرید گواهی سپرده کالایی

گواهی سپرده کالایی ابزاری مهم برای ارتقای بازار کالا، کاهش هزینه‌ها، افزایش شفافیت، ایجاد فرصت سرمایه‌گذاری و تامین مالی تولیدکنندگان است. اما سرمایه‌گذاری در آن نیازمند شناخت دقیق مقررات و ریسک‌هاست.

گواهی سپرده کالایی ابزاری موثر برای پل زدن میان بازار واقعی کالا و بازار سرمایه است. این ابزار با فراهم کردن پشتوانه فیزیکی، شفافیت و امکان معامله آنلاین به تولیدکننده، مصرف‌کننده و سرمایه‌گذار در مدیریت ریسک‌ دارایی و تامین مالی، کمک شایانی می‌کند. پذیرش کالاها در بورس کالا مستلزم رعایت ضوابط کیفی و انبارداری است و تعمیم این ابزار به کالاهای بیشتر می‌تواند به توسعه اقتصادی، افزایش شفافیت در بازارها و بهبود دسترسی تولیدکنندگان به منابع مالی بیانجامد. به‌طور کلی اگر با دانش و تخصص وارد این حوزه سرمایه‌گذاری شوید، می‌توانید بازده ایده‌آل از آن کسب کنید؛ اما مانند هر سرمایه‌گذاری دیگر، ورود به این حوزه بدون تخصص کافی و بر اساس رفتارهایی هیجانی، می‌توانند شما را متضرر کند.