اوراق قرضه یکی از انواع اوراق بهادار است و از ابزارهای مالی مهم در جهان به‌شمار می‌رود. هدف از ایجاد انواع اوراق قرضه، تامین مالی نهادها بود.
اوراق قرضه را می‌توان قراردادی میان دو طرف دانست که این طرف‌ها شامل ناشر اوراق (عموما دولت یا یک شرکت بزرگ) و سرمایه‌گذار یا خریدار اوراق هستند. ناشر انواع اوراق قرضه از سرمایه‌گذاران پول قرض می‌گیرد و متعهد می‌شود در تاریخ معین، اصل مبلغ را به آن‌ها بازگرداند و در مدت قرارداد، سود دوره‌ای به سرمایه‌گذاران پرداخت کند.
در کشورهای توسعه یافته، بخش زیادی از منابع مالی دولت و شرکت‌ها از طریق انتشار این اوراق، تامین می‌شود. پس بیایید انواع اوراق قرضه را باهم بررسی کنیم.
انواع اوراق قرضه پس‌انداز دولتی
اوراق قرضه پس‌انداز دولتی را دولت‌ها برای تشویق مردم به پس‌انداز منتشر می‌کنند. هدف از انتشار این اوراق، تامین مالی طرح‌های ملی و در عین حال، فراهم کردن امکان سرمایه‌گذاری امن برای عموم مردم است. با این ابزار مالی، افرادی با سرمایه‌های محدود هم می‌توانند در برنامه‌های دولتی مشارکت کنند. این اوراق عموما سود ثابت و تضمین‌شده دارند و پس از پایان دوره، اصل مبلغ به‌همراه سود به سرمایه‌گذاران پرداخت می‌شود. انواع اوراق قرضه پس‌انداز دولتی،نوعی سرمایه‌گذاری کم‌ریسک است که به دولت در تامین منابع مالی کمک کرده و برای مردم نیز سودی مشخص و بدون ریسک به‌همراه دارد.
انواع اوراق قرضه با سود ثابت
در انواع اوراق قرضه با سود ثابت، نرخ سود از ابتدا به سرمایه‌گذار اعلام می‌شود و سود اعلامی در طول دوره تغییر نمی‌کند. برای مثال ممکن است سود سالانه ۲۰ درصد در ابتدای سرمایه‌گذاری اعلام و هر سه یا شش ماه یک‌بار به دارنده پرداخت شود. این ویژگی امکان پیش‌بینی بازدهی برای سرمایه‌گذاری را فراهم می‌کند. به‌همین دلیل، انواع اوراق قرضه با سود ثابت، عموما مورد علاقه افراد بازنشسته، صندوق‌های سرمایه‌گذاری با درآمد ثابت و سرمایه‌گذاران کم‌ریسک هستند.
اوراق قرضه ارزی
اوراق قرضه ارزی، اوراقی‌اند که پرداخت سود و اصل آن بر اساس ارزهای خارجی مانند یا به‌طور دقیق‌تر پولی غیر از پول کشور مبدا اوراق، انجام می‌شود. دولت‌ها یا شرکت‌ها برای جذب سرمایه‌گذار خارجی، این اوراق را منتشر می‌کنند. در بازارهای بین‌المللی، اوراق قرضه ارزی یکی از ابزارهای مهم برای جذب سرمایه و کنترل نقدینگی محسوب می‌شوند. اما در ایران به‌دلیل نوسانات نرخ ارز و محدودیت‌های بین‌المللی، استفاده از این اوراق چندان رایج نیست.
انواع اوراق قرضه پرداختنی
در حسابداری، اوراق قرضه پرداختنی به‌عنوان بدهی بلندمدت شناخته می‌شوند. شرکت‌ها ممکن است برای تامین منابع مالی مورد‌نیاز خود، انواع اوراق قرضه منتشر کنند. در ترازنامه آن‌ها، این تعهد تحت عنوان «اوراق قرضه پرداختنی» ثبت می‌شود و بیانگر میزان بدهی شرکت به دارندگان اوراق است. ماهیت اوراق قرضه پرداختنی از نوع بدهی تعهدی به‌حساب می‌آید؛ یعنی شرکت موظف است در فواصل زمانی مشخص، سود اوراق را پرداخت کند و در پایان دوره، اصل مبلغ را بازگرداند. این بدهی عموما در بخش بدهی‌های بلندمدت ترازنامه درج می‌شود، مگر اینکه سررسید آن کمتر از یک سال باشد که در این صورت به‌عنوان بدهی جاری محسوب خواهد شد.
اوراق قرضه تضمین‌شده
در انواع اوراق قرضه تضمین‌شده، بازپرداخت اصل و سود توسط یک نهاد ثالث تضمین می‌شود. این نهاد می‌تواند بانک یا شرکت مادر باشد. اگر ناشر نتواند تعهدات خود را انجام دهد، ضامن موظف به پرداخت بدهی سرمایه‌گذاران خواهد بود. این ویژگی باعث می‌شود اوراق تضمین‌شده از نظر ریسک در سطح بسیار پایینی قرار گیرند و عموما نرخ سود کمتری نسبت به اوراق بدون تضمین داشته باشند.
اوراق قرضه تضمین‌نشده
در مقابل انواع اوراق قرضه تضمین‌شده، اوراق قرضه تضمین‌نشده قرار دارند. در این اوراق، هیچ‌گونه ضامن یا وثیقه‌ای برای بازپرداخت وجود ندارد و تنها پشتوانه آن‌ها اعتبار ناشر است. به‌همین دلیل، این اوراق ریسک بالاتری دارند و عموما نرخ سود بیشتری برای جبران ریسک ارائه می‌دهند. شرکت‌هایی که سابقه مالی قوی و رتبه اعتباری بالا دارند، می‌توانند چنین اوراقی را منتشر کنند. اما قطعا در بازارهای نوظهور یا در شرایط عدم اطمینان اقتصادی، استقبال از این اوراق کمتر است.
انواع اوراق قرضه با پشتوانه رهنی
این نوع اوراق که در کشورهای توسعه یافته بسیار رایج است بر پایه دارایی‌های رهنی مانند وام‌های مسکن منتشر می‌شود. در واقع، بانک یا موسسه مالی، مجموعه‌ای از وام‌های رهنی را تجمیع کرده و اوراقی صادر می‌کند که پشتوانه آن‌ها همان تسهیلات هستند. دارندگان این اوراق، سود خود را از محل اقساط پرداختی که وام‌گیرندگان، دریافت می‌کنند. چنین اوراقی باعث آزاد شدن سریع‌تر نقدینگی توسط بانک‌ها و امکان اعطای تسهیلات جدید می‌شوند.
اوراق قرضه تسه بانک مسکن
اوراق تسهیلات مسکن یا همان اوراق تسه، یکی از انواع اوراق مالی قابل‌معامله در بورس ایران است که بانک مسکن آن را منتشر می‌کند. هدف از انتشار این اوراق، کمک به متقاضیان خرید مسکن برای دریافت وام است. دارندگان اوراق تسه می‌توانند این اوراق را در بازار سرمایه خرید‌و‌فروش کنند. هر برگه معادل مبلغ مشخصی از وام مسکن است. برای مثال اگر هر برگه معادل ۵۰۰ هزار تومان وام باشد، فردی که قصد دریافت ۱۰۰ میلیون تومان وام دارد، باید ۲۰۰ برگه اوراق تسه تهیه کند.
از نظر ساختار مالی، اوراق تسه نوعی اوراق قرضه بانکی با پشتوانه رهنی به‌شمار می‌رود، زیرا بازپرداخت آن به پشتوانه اقساط وام‌های مسکن انجام می‌شود.
اوراق قرضه تبعی
اوراق قرضه تبعی از ابزارهای ترکیبی بازار سرمایه است که به سرمایه‌گذاران این اختیار را می‌دهد تا در آینده سهام شرکت را با قیمتی مشخص خریداری کنند. به‌عبارت دیگر، دارنده اوراق علاوه‌بر سود ثابت، از امکان مشارکت در افزایش ارزش سهام نیز بهره‌مند می‌شود. شرکت‌ها برای جذب سرمایه و ایجاد انگیزه سرمایه‌گذاری بلندمدت در سهام خود، انواع اوراق قرضه تبعی را منتشر می‌کنند.
انواع اوراق قرضه تنزیلی
اوراق قرضه تنزیلی اوراقی هستند که بدون پرداخت سود دوره‌ای منتشر می‌شوند. این اوراق با قیمتی کمتر از ارزش اسمی به فروش می‌رسند و در زمان سررسید، دارنده مبلغ اسمی کامل را دریافت می‌کند. تفاوت میان قیمت خرید و مبلغ اسمی، سود سرمایه‌گذار محسوب می‌شود.
برای مثال، اگر اوراقی با ارزش اسمی ۱۰۰ میلیون ریال به قیمت ۹۰ میلیون ریال فروخته شود، خریدار در پایان دوره ۱۰ میلیون ریال سود خواهد برد. این نوع اوراق عموما برای جذب سرمایه‌گذاران کوتاه‌مدت و کم‌ریسک است. در ایران، اوراق خزانه اسلامی (اخزا) نمونه‌ای از اوراق تنزیلی محسوب می‌شود.
اوراق قرضه قابل تبدیل
اوراق قرضه قابل تبدیل اوراقی هستند که دارنده آن‌ها می‌تواند در تاریخ مشخصی، اوراق خود را به سهام شرکت تبدیل کند. این قابلیت باعث می‌شود سرمایه‌گذار هم از سود ثابت اوراق بهره‌مند شود و هم در صورت رشد قیمت سهام، سود مضاعفی کسب کند. از دید شرکت‌ها، این نوع از انوع اوراق قرضه بسیار جذاب است؛ چون در آینده می‌تواند منجر به افزایش سرمایه بدون نیاز به بازپرداخت نقدی شود. به‌عبارت دیگر، شرکت به‌جای بازگرداندن پول، سهام خود را به دارنده اوراق واگذار می‌کند.
اوراق قرضه جنگی
در دوران جنگ‌ها، برخی دولت‌ها برای تامین منابع مالی مورد‌نیاز خود اقدام به انتشار اوراق قرضه جنگی می‌کنند. این اوراق از نظر ساختار شبیه به اوراق قرضه دولتی بوده با این تفاوت که هدف آن پشتیبانی مالی از جبهه‌ها و ارتش است.
در جنگ جهانی دوم، بسیاری از کشورها مانند آمریکا و بریتانیا از طریق فروش اوراق قرضه جنگی توانستند هزینه‌های نظامی خود را تامین کنند. دولت ایران نیز در زمان جنگ تحمیلی، طرح‌هایی مشابه به‌صورت داوطلبانه برای مشارکت مردمی در پشتیبانی از جبهه‌ها اجرا کرد، اما به‌شکل رسمی اوراق قرضه جنگی منتشر نشد.
تفاوت اوراق بدهی در ایران با انواع اوراق قرضه جهانی
در ایران ساختار اوراق قرضه به‌دلیل ملاحظات شرعی، تفاوت‌هایی با جهان دارد. این اوراق در کشور ما با عناوینی مشابه مانند ابزارهای بدهی اسلامی ایجاد شده‌اند؛ صکوک، اخزا، تسه و اوراق مشارکت، نمونه‌هایی از انواع اوراق قرضه ایرانی‌اند.
تفاوت اصلی میان اوراق بدهی در ایران و انواع اوراق قرضه جهانی در ماهیت حقوقی و شرعی آن‌ها نهفته است. در نظام‌های مالی بین‌المللی، اوراق قرضه بر پایه نرخ بهره ثابت منتشر می‌شوند که از نظر فقه اسلامی ماهیت ربوی دارند. در مقابل، اوراق بدهی در ایران بر اساس عقود اسلامی مانند مشارکت، اجاره، مرابحه و استصناع طراحی شده‌اند تا با اصول بانکداری بدون ربا هم‌خوان باشند. در اوراق قرضه جهانی، سرمایه‌گذار مبلغی را به ناشر قرض می‌دهد و در مقابل، سودی ثابت و از پیش تعیین‌شده دریافت می‌کند. اما در اوراق بدهی اسلامی، رابطه میان ناشر و سرمایه‌گذار مبتنی بر یک معامله واقعی است. برای مثال در اوراق صکوک اجاره که یکی از انواع اوراق قرضه ایرانی است، ناشر دارایی را اجاره می‌دهد و سود سرمایه‌گذار از محل اجاره‌بها تامین می‌شود؛ یا در اوراق صکوک مرابحه، سود از فروش اقساطی کالا به‌دست می‌آید.
همچنین، در حالی که ناشر اوراق قرضه در بازارهای جهانی می‌تواند بدون محدودیت از منابع مالی جذب‌شده استفاده کند، در ایران استفاده از وجوه جمع‌آوری‌شده از طریق اوراق بدهی باید در مسیر مشخصی باشد. برای مثال، در اوراق مشارکت، منابع مالی تنها برای پروژه‌های معین عمرانی یا تولیدی قابل مصرف است و ناشر باید گزارش عملکرد پروژه را به سرمایه‌گذاران ارائه دهد. از نظر ریسک، اوراق بدهی اسلامی عموما ریسک کمتری نسبت به انواع اوراق قرضه سنتی دارند؛ زیرا بازده آن‌ها بر پایه سود واقعی پروژه محاسبه می‌شود نه صرفا نرخ بهره ثابت. به‌همین دلیل، اوراق مشارکت و صکوک در ایران به‌عنوان ابزارهای جایگزین و مشروع اوراق قرضه جهانی شناخته می‌شوند و نقشی موثر در توسعه بازار سرمایه ایفا می‌کنند.