اوراق قرضه (Bonds) یکی از انواع اوراق بهادار و از مهم‌ترین ابزارهای مالی در بازار سرمایه هستند. این اوراق با هدف تامین مالی از طریق استقراض (وام یا قرض گرفتن)، منتشر می‌شوند.
در ساده‌ترین تعریف، اوراق قرضه قراردادی میان دو طرف است؛ این طرف‌ها شامل ناشر اوراق (عموما دولت یا یک شرکت بزرگ) و سرمایه‌گذار یا خریدار اوراق هستند. ناشر این اوراق از مردم پول قرض می‌گیرد و متعهد می‌شود در تاریخ معین، اصل مبلغ را به آن‌ها برگرداند و در مدت قرارداد، سود دوره‌ای به سرمایه‌گذاران پرداخت کند.
در کشورهای توسعه یافته، بخش زیادی از منابع مالی دولت و شرکت‌ها از طریق انتشار این اوراق، تامین می‌شود. در ایران نیز گرچه ساختار اوراق قرضه به‌دلیل ملاحظات شرعی تغییر کرده است و این اوراق به‌شکل کشورهای دیگر صادر نمی‌شوند، اما اوراق مشابه با عناوینی چون ابزارهای بدهی اسلامی مانند صکوک و اوراق مشارکت، ایجاد شدند.
اوراق قرضه چیست به زبان ساده
اوراق قرضه سندی است که نشان می‌دهد شما به دولت یا شرکت وام داده‌اید. در مقابل آن نهاد موظف است سودی مشخص را در فواصل زمانی تعیین‌شده پرداخت کرده و در پایان دوره، اصل مبلغ را بازگرداند. این تعریف از اوراق قرضه بیانگر تفاوت بنیادین آن با سهام است. در سهام، سرمایه‌گذار شریک شرکت است و در سود و زیان آن سهیم می‌شود. اما در اوراق قرضه، خریدار تنها بستانکار است و بدون توجه به عملکرد شرکت، مبلغ معینی را دریافت می‌کند. در واقع، اوراق قرضه به زبان ساده سرمایه‌گذار مبلغی را وام می‌دهد که سند این وام در بورس اوراق بهادار قابل‌معامله است.
اوراق قرضه چه اوراقی هستند؟
اوراق قرضه در دسته ابزارهای اوراق بدهی قرار می‌گیرند. به‌عبارتی دیگر این اوراق را می‌توان قرارداد بدهی بلندمدت دانست که برای خریدار حق دریافت مبلغی معین در آینده، ایجاد می‌کنند. اوراق قرضه در بورس اوراق بهادار معامله می‌شوند و خریداران آن‌ها می‌توانند قبل از سررسید، اوراق خود را در بازار ثانویه بفروشند. سود و بازپرداخت اوراق قرضه از قبل تعیین می‌شود؛ به‌همین خاطر این اوراق برای سرمایه‌گذاران ریسک‌گریز، گزینه‌ای جذاب‌اند.
در نتیجه، اوراق قرضه ابزار مالی‌ای هستند که هم به دولت و شرکت‌ها برای تامین مالی کمک می‌کنند و هم برای سرمایه‌گذاران عادی منبع درآمدی پایدار فراهم می‌سازند.
نکته:
به سود اوراق قرضه، نرخ کوپن می‌گویند.
اوراق قرضه چند نوع است؟
اوراق قرضه بسیار متنوع است و بر اساس معیارهای مختلف، تقسیم‌بندی‌های گوناگونی دارد. یکی از مهم‌ترین معیارها، هویت ناشر اوراق است. بر این اساس، اوراق به سه گروه اصلی تقسیم می‌شوند:
- اوراق قرضه دولتی: به اوراقی گفته می‌شود که دولت برای تامین منابع مالی خود منتشر می‌کند. هدف از انتشار این اوراق، پرداخت هزینه‌های جاری دولت مانند دستمزد کارکنان، اجرای پروژه‌های عمرانی یا جبران کسری بودجه است. از آنجا که دولت در مقایسه با سایر نهادهای اقتصادی، نهاد باثبات‌تری محسوب می‌شود و احتمال ورشکستگی آن بسیار پایین است، این اوراق در گروه کم‌ریسک‌ترین ابزارهای مالی قرار می‌گیرند. به‌همین دلیل، بسیاری از سرمایه‌گذاران محافظه‌کار اوراق قرضه دولتی را گزینه‌ای مطمئن برای سرمایه‌گذاری می‌دانند.
- اوراق قرضه شهرداری: گاهی شهرداری‌ها برای اجرای طرح‌های عمرانی بزرگ مانند ساخت پل‌ها، جاده‌ها، مدارس یا بیمارستان‌ها به بودجه بیشتری نیاز دارند که از محل درآمدهای جاری آن‌ها تامین نمی‌شود. در چنین شرایطی می‌توانند با انتشار اوراق قرضه، منابع مالی لازم را از طریق مشارکت مردم تامین می‌کنند. به‌عبارت دیگر، شهرداری از طریق این اوراق از مردم وام می‌گیرد و در بازه زمانی مشخص، اصل و سود آن را بازپرداخت می‌کند. این روش باعث می‌شود پروژه‌های شهری با سرعت بیشتری اجرا شوند، بدون آنکه شهرداری‌ها وابستگی شدیدی به منابع دولتی داشته باشند.
- اوراق قرضه شرکتی: شرکت‌های خصوصی یا دولتی نیز ممکن است برای گسترش فعالیت‌های خود، خرید تجهیزات جدید یا توسعه خطوط تولید، نیاز به جذب سرمایه داشته باشند. در این حالت آن‌ها با انتشار اوراق قرضه، سرمایه مورد‌نیاز را جذب می‌کنند. ریسک این نوع اوراق عموما بیشتر از اوراق قرضه دولتی است؛ زیرا احتمال ورشکستگی شرکت‌ها وجود دارد. در مقابل، برای جبران این ریسک، نرخ سود اوراق قرضه شرکتی، بالاتر تعیین می‌شود. همین ویژگی، این اوراق را برای سرمایه‌گذاران ریسک‌پذیر جذاب می‌کند. علاوه‌بر این، تنوع گسترده‌ای در نوع و ساختار اوراق قرضه شرکتی وجود دارد که به سرمایه‌گذاران امکان انتخاب بر اساس میزان ریسک و بازده مورد‌نظرشان را می‌دهد.
آیا اوراق قرضه حرام است؟
بله؛ به‌دلیل وجود بهره از پیش تعیین‌شده در این اوراق فقه مالی اسلامی اوراق قرضه را حرام می‌داند. در این اوراق، ناشر متعهد می‌شود مبلغی بیشتر از اصل سرمایه را بدون ارتباط با فعالیت اقتصادی واقعی پرداخت کند؛ این عمل در اسلام ربا محسوب می‌شود و ممنوع است.
اما پرسش دیگر این است که آیا سود اوراق قرضه حلال است؟ پاسخ بستگی به نوع اوراق دارد. اگر اوراق بر پایه فعالیت واقعی اقتصادی (مانند اجاره دارایی یا فروش کالا) طراحی شده باشند، سود آن‌ها حلال محسوب می‌شود؛ در غیر این صورت، اگر تنها بر مبنای بهره پول باشد، شرعا حرام است.
بنابراین، در نظام مالی ایران و سایر کشورهای اسلامی، اوراق قرضه سنتی جایگاهی ندارد. در عوض، ابزارهای جایگزین مانند اوراق مشارکت، صکوک اجاره و مرابحه طراحی شده‌اند که از نظر شرعی مجاز هستند.
تاریخچه اوراق قرضه در ایران
اولین تجربه انتشار اوراق قرضه در ایران به دهه ۱۳۳۰ بازمی‌گردد، زمانی که دولت برای تامین مالی طرح‌های عمرانی اوراقی با نام اوراق قرضه ملی منتشر کرد. پس از آن در دهه‌های بعد نیز چند بار انتشار اوراق مشابه صورت گرفت. اما پس از انقلاب اسلامی، به‌دلیل مغایرت اوراق قرضه با احکام شرع و ممنوعیت ربا، انتشار آن‌ها متوقف شد. در دهه ۱۳۷۰ با هدف جایگزینی ابزارهای اسلامی، متولیان اقتصادی کشور، اوراق مشارکت را معرفی کردند که عملکردی مشابه داشت ولی سود آن بر مبنای فعالیت اقتصادی واقعی تعیین می‌شد.
جایگزین اوراق قرضه
در سال‌های اخیر، با توسعه بازار سرمایه و تصویب قوانین جدید، ابزارهای مدرن‌تری مانند صکوک اجاره، مرابحه، سلف و اسناد خزانه اسلامی به‌وجود آمدند که در عمل جایگزین اوراق قرضه سنتی شدند. اوراق قرضه در ایران در قالب همین ابزارهای اسلامی منتشر می‌شود و نقش مهمی در تامین مالی دولت و شرکت‌ها دارد.
- اوراق مشارکت: بر پایه مشارکت در سود واقعی پروژه‌ها
- صکوک اجاره: با پشتوانه دارایی‌های فیزیکی و اجاره آن‌ها
- اوراق مرابحه: بر پایه خرید‌و‌فروش کالا با سود مشخص
- اوراق سلف و سلف موازی: پیش‌فروش محصولات در آینده
- اوراق خزانه اسلامی (اخزا): پرداخت تعهدات دولت به‌صورت تنزیلی
این ابزارها هم‌زمان با رعایت موازین شرعی، کارکردی مشابه با اوراق قرضه در تامین مالی دارند و به توسعه بازار بدهی اسلامی کمک کرده‌اند.
اوراق قرضه اسلامی چیست؟
در ابتدا اشاره کردیم که اوراق قرضه در کشور ما تحت این عنوان، منتشر نمی‌شوند. در نظام اقتصادی اسلامی ایران به‌دلیل ممنوعیت ربا، استفاده از اوراق قرضه متعارف مجاز نیست. برای رفع این محدودیت، ابزارهای مالی جدیدی طراحی شد که کارکردی مشابه با اوراق قرضه دارند، اما از نظر شرعی مجازند؛ به آن‌ها، اوراق قرضه اسلامی یا همان صکوک اسلامی گفته می‌شود.
اوراق قرضه صکوک چیست؟ در صکوک اسلامی، سود پرداختی به سرمایه‌گذاران از فعالیت واقعی اقتصادی ناشی می‌شود. برای مثال اگر دولت بخواهد پروژه‌ای عمرانی اجرا کند، اوراق اجاره یا مرابحه منتشر می‌کند. سرمایه‌گذاران با خرید این اوراق در اجرای طرح سهیم می‌شوند و سود آن‌ها را از محل درآمد واقعی طرح پرداخت می‌کنند، نه بهره از پیش تعیین‌شده.
به این ترتیب، اوراق قرضه اسلامی توانسته‌اند جایگزین مناسبی برای اوراق قرضه ربوی در کشورهای اسلامی باشند. امروزه ایران یکی از بزرگ‌ترین بازارهای صکوک اسلامی در جهان را دارد و بسیاری از شرکت‌ها و نهادهای دولتی از این ابزار برای تامین مالی استفاده می‌کنند.
اوراق قرضه اخزا چیست؟
از شناخته‌شده‌ترین انواع اوراق قرضه اسلامی در ایران، اوراق اخزا یا اسناد خزانه اسلامی است. این اوراق توسط دولت منتشر می‌شود تا بدهی خود به پیمانکاران را پرداخت کند. ویژگی مهم اخزا این است که بهره ندارد و با قیمتی کمتر از ارزش اسمی فروخته می‌شود. در سررسید، دولت متعهد است مبلغ اسمی کامل را بپردازد.
برای مثال، اگر ارزش اسمی هر ورقه ۱۰۰ میلیون ریال باشد، ممکن است با قیمت ۹۵ میلیون ریال فروخته شود. در پایان دوره، دارنده اوراق ۱۰۰ میلیون ریال دریافت می‌کند. این تفاوت ۵ میلیونی، سود سرمایه‌گذار محسوب می‌شود.
اوراق اخزا در بورس ایران قابل خرید‌و‌فروش‌اند و به‌دلیل پشتوانه دولتی، یکی از مطمئن‌ترین گزینه‌ها برای سرمایه‌گذاری کم‌ریسک محسوب می‌شوند.
سود اوراق قرضه
سود اوراق قرضه مهم‌ترین انگیزه خرید این اوراق برای سرمایه‌گذاران است. سود عموما به دو شکل پرداخت می‌شود:
- سود دوره‌ای (کوپنی) پرداخت در فواصل زمانی منظم
- سود ناشی از تفاوت قیمت خرید و قیمت اسمی
مقدار سود اوراق قرضه عموما ثابت است و به عملکرد مالی ناشر وابسته نیست. البته در برخی اوراق، نرخ سود به تورم یا شاخص‌های دیگر متصل می‌شود که به آن‌ها اوراق با سود شناور می‌گویند. در بازار ایران، سود اوراق دولتی و اسلامی عموما در بازه‌ای بین ۱۸ تا ۲۵ درصد متغیر است. این نرخ با توجه به شرایط اقتصادی، سیاست‌های بانک مرکزی و نرخ بهره بازار بین‌بانکی تنظیم می‌شود.
ویژگی‌های اوراق قرضه
هر ورقه قرضه دارای مجموعه‌ای از مشخصات و ویژگی‌هاست که ماهیت آن را از سایر ابزارهای مالی متمایز می‌کند.
۱- تاریخ سررسید: زمانی است که دوره قرارداد اوراق قرضه به پایان می‌رسد و ناشر موظف است اصل مبلغ یا همان ارزش اسمی اوراق را به دارنده آن پرداخت کند.
۲- مدت اوراق: فاصله زمانی میان تاریخ انتشار تا تاریخ سررسید است. این بازه می‌تواند کوتاه‌مدت (کمتر از یک سال)، میان‌مدت (۱ تا ۵ سال) یا بلندمدت (بیش از ۵ سال) باشد. طول مدت اوراق یکی از عوامل تعیین‌کننده در میزان سود و ریسک آن است.
۳- ارزش اسمی (مبلغ اسمی): همان مبلغی که ناشر هنگام انتشار اوراق تعیین می‌کند و موظف است در زمان سررسید به خریدار پرداخت کند (مبنای محاسبه سود دوره‌ای).
۴- نرخ سود اسمی: میزان سودی که ناشر در فواصل زمانی مشخص به دارندگان اوراق پرداخت می‌کند. این پرداخت‌ها ممکن است ماهانه، فصلی یا شش‌ماهه باشند. برای مثال اگر اوراقی با ارزش اسمی ۱۰۰ هزار تومان و نرخ سود اسمی ۱۰ درصد منتشر شود، دارنده اوراق در پایان هر نیم‌سال ۵ هزار تومان (نصف نرخ سالانه) سود دریافت می‌کند. نرخ سود اسمی معمولا ثابت است و در زمان انتشار اوراق اعلام می‌شود.
۵- قیمت بازاری (قیمت فروش): اوراق قرضه قابل‌معامله در بازار ثانویه هستند و دارندگان آن می‌توانند قبل از سررسید، اوراق خود را به فروش برسانند. قیمت بازاری، قیمتی است که بر اساس عرضه‌و‌تقاضا در بازار تعیین می‌شود (بیشتر یا کمتر از ارزش اسمی). عواملی مانند تغییر نرخ بهره بانکی یا اعتبار مالی ناشر می‌تواند بر قیمت بازاری تاثیر بگذارد.
۶- نرخ سود تا سررسید (YTM): نشان‌دهنده بازده کلی سرمایه‌گذار از زمان خرید تا سررسید نهایی است. این نرخ علاوه بر سودهای دوره‌ای، تفاوت بین قیمت خرید و مبلغ بازپرداخت در پایان دوره را نیز در نظر می‌گیرد (شاخصی مهم برای مقایسه اوراق مختلف).
۷- هدف یا موضوع انتشار: هر اوراق قرضه با هدف مشخصی منتشر می‌شود؛ آگاهی از هدف انتشار، می‌تواند به سرمایه‌گذار در ارزیابی میزان ریسک و اعتبار اوراق کمک کند.
۸- نرخ اوراق: درصد سود سالانه که ناشر موظف به پرداخت آن به خریداران است. این نرخ در اطلاعیه انتشار اوراق ذکر می‌شود و می‌تواند ثابت یا متغیر باشد (نشان‌دهنده بازده اسمی سرمایه‌گذار)
۹- تاریخ پرداخت سود: عموما پرداخت‌ها در بازه‌های زمانی مشخص مانند سه‌ماهه، شش‌ماهه یا سالانه انجام می‌شوند.
۱۰- زمان تسویه: در بازار سرمایه ایران تسویه اوراق قرضه به‌صورت T+1 است؛ یعنی تسویه وجه و انتقال مالکیت اوراق، یک روز کاری پس از انجام معامله نهایی می‌شود.
تفاوت اوراق قرضه با اوراق بهادار چیست؟
اصطلاح اوراق بهادار یک مفهوم کلی است که شامل سه دسته اصلی می‌شود؛ اوراق مالکیت (مانند سهام)، اوراق بدهی (مانند اوراق قرضه و صکوک) و اوراق مشتقه (مانند اختیار معامله و آتی). بنابراین، اوراق قرضه زیرمجموعه‌ای از اوراق بهادار محسوب می‌شود. تفاوتی که اوراق قرضه با اوراق بهادار دارد، نسبت صاحب اوراق با ناشر آن است. دارنده اوراق بهادار شریک ناشر می‌شود (در سود و زیان) و ناشر اوراق قرضه به مالکان آن‌ها، بدهکار است.
تفاوت اوراق قرضه و مشارکت چیست؟
اوراق قرضه بر مبنای سود ثابت منتشر می‌شود در حالی که اوراق مشارکت مبتنی بر مشارکت در سود واقعی پروژه است. در اوراق قرضه، سود از پیش تعیین شده، اما در اوراق مشارکت، سود علی‌الحساب پرداخت و در پایان دوره، سود قطعی بر اساس عملکرد طرح محاسبه می‌شود. از نظر شرعی، اوراق مشارکت با فقه اسلامی سازگار است؛ زیرا بر اساس قرض با بهره نیست، بلکه نوعی شراکت در فعالیت اقتصادی به‌شمار می‌رود. در نتیجه، پس از انقلاب اسلامی، اوراق مشارکت به‌عنوان جایگزین شرعی اوراق قرضه معرفی شد.
تفاوت اوراق قرضه با اوراق گام چیست؟
اوراق گام (گواهی اعتبار مولد) ابزاری نسبتا جدید در بازار پول ایران است که بانک‌ها برای تامین سرمایه در گردش بنگاه‌های مختلف منتشر می‌کنند. تفاوت اصلی آن با اوراق قرضه در این است که اوراق گام توسط بانک‌ها و برای بنگاه‌های تولیدی صادر می‌شوند و عموما سررسید کوتاه‌مدت دارند (زیر یک سال). در مقابل، اوراق قرضه عموما توسط دولت یا شرکت‌ها منتشر می‌شوند و سررسید آن‌ها بلندمدت‌تر است. اوراق گام بیشتر در حوزه بانکی و اوراق قرضه در بورس اوراق بهادار خرید‌و‌فروش می‌شوند.
مزایا و معایب اوراق قرضه
مزایای اوراق قرضه:
- بازدهی نسبتا ثابت و قابل پیش‌بینی
- ریسک پایین به‌ویژه در اوراق دولتی
- قابلیت نقدشوندگی بالا در بازار ثانویه
- تنوع در انواع و ساختارها برای نیازهای مختلف سرمایه‌گذاران
- ابزار مناسب برای تنوع‌بخشی به سبد سرمایه‌گذاری
معایب اوراق قرضه:
- بازدهی کمتر به‌نسبت سهام در دوره‌های رونق بازار
- اثرپذیری از نرخ تورم و کاهش ارزش پول
- محدود بودن رشد سرمایه (به‌دلیل سود ثابت)
- ریسک نکول در اوراق شرکتی یا تضمین‌نشده
نحوه انتشار اوراق قرضه دولتی در نظام بانکی جدید
در نظام مالی کنونی ایران، انتشار اوراق دولتی از طریق وزارت امور اقتصادی و دارایی و با همکاری بانک مرکزی و سازمان بورس انجام می‌شود. فرایند انتشار شامل مراحل زیر است:
- تصویب مجوز انتشار در مجلس و شورای پول و اعتبار
- تعیین نرخ سود، مبلغ و سررسید بر اساس شرایط اقتصادی
- ثبت اوراق قرضه در بورس برای امکان معامله ثانویه
- عرضه اولیه به سرمایه‌گذاران نهادی و عموم مردم
- پرداخت سود دوره‌ای از طریق خزانه‌داری کل کشور
در نظام بانکی جدید، بخش عمده انتشار و تسویه این اوراق به‌صورت الکترونیکی و از طریق سامانه‌های متمرکز انجام می‌شود. این فرایند باعث شفافیت بیشتر، کاهش هزینه‌ها و افزایش مشارکت مردم در بازار بدهی شده است.
اوراق قرضه جدید
اصطلاح اوراق قرضه جدید عموما به اوراق نوینی اطلاق می‌شود که با ساختارهای ترکیبی یا فناوری‌های دیجیتال طراحی می‌شوند. برای مثال در سال‌های اخیر مفاهیمی مانند اوراق قرضه سبز (برای حمایت از پروژه‌های زیست‌محیطی) و اوراق قرضه دیجیتال (منتشر شده بر بستر بلاک‌چین) در دنیا رواج یافته‌اند.
در ایران نیز، حرکت به سمت دیجیتالی شدن بازار بدهی آغاز شده و انتظار می‌رود در آینده نزدیک، اوراق بهادار و بدهی جدیدی با پشتوانه دارایی‌های واقعی و شفافیت بالاتر منتشر شود.
ثبت اوراق قرضه
فرایند ثبت اوراق قرضه در ایران تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار انجام می‌شود. پیش از انتشار، ناشر باید تمامی مدارک مالی، گزارش حسابرسی و مستندات ضمانت بازپرداخت را ارائه دهد. پس از تایید نهایی، اوراق در فهرست رسمی بورس ثبت می‌شود و قابلیت معامله در بازار ثانویه را پیدا می‌کنند.
ثبت دقیق اوراق قرضه نقش مهمی در حفظ شفافیت، اعتماد سرمایه‌گذاران و جلوگیری از نکول دارد.
انواع اوراق قرضه بر اساس پرداخت سود
اوراق قرضه با سود ثابت (Coupon Bonds): در این اوراق، نرخ کوپن از پیش تعیین شده است و پرداخت سود به‌صورت دوره‌ای (سالانه یا شش‌ماهه) انجام می‌شود. این اوراق گزینه‌ای مناسب برای سرمایه‌گذارانی‌اند که به‌دنبال درآمد ثابت و قابل پیش‌بینی هستند.
اوراق قرضه بدون کوپن (Zero-Coupon Bonds): این اوراق قیمتی کمتر از ارزش اسمی خود دارند و به دارندگان آن‌ها سود دوره‌ای پرداخت نمی‌شود؛ بلکه در تاریخ سررسید، سرمایه‌گذار کل مبلغ اسمی را دریافت می‌کند. در واقع سود سرمایه‌گذار از تفاوت بین قیمت خرید و ارزش اوراق در زمان سررسید به‌دست میاید. این اوراق مناسب سرمایه‌گذارانی است که می‌خواهند مبلغ مشخصی را در آینده دریافت کنند و به سودهای میان‌دوره‌ای نیازی ندارند.
اوراق قرضه قابل تبدیل (Convertible Bonds): این امکان را به دارنده می‌دهند که در شرایط خاصی (مانند افزایش قیمت سهام شرکت ناشر) اوراق خود را به سهام آن شرکت تبدیل کند. یعنی در صورت رشد ارزش شرکت، علاوه‌بر دریافت سود اوراق، سرمایه‌گذار می‌تواند از افزایش قیمت سهام نیز منتفع شوند. اوراق قابل‌تبدیل نرخ سود کمتری به‌نسبت اوراق معمولی دارند.
اوراق قرضه قابل بازخرید (Callable Bonds): در این اوراق، شرکت یا ناشر حق دارد اوراق را پیش از تاریخ سررسید بازخرید کند. هدف از این اقدام کم کردن هزینه‌های مالی در زمان کاهش نرخ بهره است. بنابراین اوراق قابل بازخرید، ریسک بالایی دارند؛ زیرا ممکن است در دوره‌هایی که قیمت اوراق افزایش یافته، شرکت آن را زودتر بازخرید کند و سرمایه‌گذار فرصت کسب سود بیشتر را از دست بدهد.
اوراق قرضه قابل فروش (Puttable Bonds): اوراق قابل فروش به سرمایه‌گذار اجازه می‌دهند که پیش از موعد سررسید، اوراق خود را به قیمت از پیش تعیین‌شده به ناشر بازگرداند. بنابراین مناسب افرادی است که می‌خواهند در برابر نوسانات بازار، افزایش نرخ بهره یا کاهش ارزش اوراق از سرمایه خود محافظت کنند. اوراق قابل فروش با قیمت بالاتری به‌نسبت اوراق عادی معامله می‌شوند.
اوراق قرضه با سود شناور (Floating-Rate Bonds): نرخ سود این اوراق بر اساس شاخص‌های اقتصادی متغیر مانند نرخ تورم یا نرخ بهره بین‌بانکی تنظیم می‌شود. بنابراین گزینه‌ای مناسب در شرایط اقتصادی ناپایدار و ابزاری مناسب برای حفظ ارزش سرمایه به‌شمار می‌روند.
اوراق قرضه با پشتوانه دارایی (Asset-Backed Securities): پرداخت سود و اصل سرمایه در این اوراق به درآمد حاصل از دارایی‌های معین مانند وام‌های رهنی، اجاره‌بها یا اوراق بدهی دیگر وابسته است. به این ترتیب، جریان نقدی دارایی پشتوانه، تضمین‌کننده پرداخت‌های سرمایه‌گذار خواهد بود.
عوامل موثر بر نرخ کوپن اوراق قرضه
- اعتبار مالی ناشر (Credit Quality): هرچه وضعیت مالی و رتبه اعتباری ناشر بهتر باشد، ریسک عدم بازپرداخت یا نکول کمتر است. در نتیجه، اوراق چنین ناشرانی عموما نرخ کوپن پایین‌تری دارند. پس شرکت‌های با اعتبار مالی ضعیف‌تر، باید برای جذب سرمایه‌گذار و جبران ریسک سرمایه‌گذاری* نرخ سود بیشتری پیشنهاد دهند.
- زمان سررسید (Maturity): هرچه فاصله زمانی تا تاریخ سررسید طولانی‌تر باشد، احتمال بروز تغییرات اقتصادی، نوسانات نرخ بهره و تورم بیشتر است. بنابراین، اوراق بلندمدت نرخ سود بالاتری به‌نسبت اوراق کوتاه‌مدت دارند تا سرمایه‌گذاران را به پذیرش این ریسک زمانی ترغیب کنند.
نحوه خرید‌و‌فروش اوراق قرضه
خرید‌و‌فروش اوراق قرضه در از طریق دو بستر اصلی انجام می‌شود؛ بازار اولیه و بازار ثانویه.
در بازار اولیه، اوراق برای نخستین بار منتشر و عرضه می‌شوند. خرید اوراق قرضه در بازار اولیه عمموما از طریق پذیره‌نویسی ممکن است. در روش پذیره‌نویسی رقابتی، سرمایه‌گذاران نرخ سود پیشنهادی خود را اعلام می‌کنند و اوراق بر اساس کمترین نرخ قابل‌قبول به فروش می‌رسند. اما روش دیگری نیز برای خرید این اوراق در بازار اولیه وجود دارد؛ روش مذاکره‌ای. در این روش، شرایط عرضه و نرخ سود از پیش تعیین و اوراق به‌صورت مستقیم به سرمایه‌گذاران فروخته می‌شود.
پس از انتشار در بازار اولیه و خرید آن‌ها توسط سرمایه‌گذاران، اوراق وارد بازار ثانویه می‌شوند. در این بازار، سرمایه‌گذاران می‌توانند اوراق خریداره شده در بازار اولیه را بدون آنکه منتظر سررسید بمانند، بفروشند. این بازار، که بخش عمده‌ای از معاملات آن در بازار خارج از بورس (OTC) یا همان فرابورس انجام می‌شود، باعث افزایش نقدشوندگی اوراق قرضه است (فروش اوراق قبل از سر رسید) و به سرمایه‌گذاران اجازه می‌دهد تا ترکیب دارایی‌های خود را با توجه به شرایط بازار تنظیم کنند.
قیمت اوراق قرضه در بازار ثانویه بسته به شرایط اقتصادی، نرخ بهره بازار، اعتبار مالی ناشر و مدت زمان باقی‌مانده تا سررسید، ممکن است کمتر یا بیشتر از ارزش اسمی آن باشد. برای مثال اگر نرخ بهره در بازار افزایش یابد، قیمت اوراق قرضه موجود که نرخ سود کمتری دارند، کاهش پیدا می‌کند تا بازده آن‌ها با شرایط جدید بازار هماهنگ شود. برعکس، اگر نرخ بهره کاهش پیدا کند، ارزش بازار اوراق قبلی افزایش می‌یابد.
سرمایه‌گذاری در اوراق قرضه
اوراق قرضه یکی از ستون‌های اصلی نظام مالی مدرن است که امکان تامین مالی بلندمدت را برای دولت‌ها و شرکت‌ها فراهم می‌کند. در ایران، با وجود ممنوعیت بهره، ابزارهای اسلامی جایگزین مانند صکوک، اوراق مشارکت و...، عملا نقش اوراق قرضه را در اقتصاد، ایفا می‌کنند. سرمایه‌گذاران با خرید این اوراق می‌توانند درآمدی مطمئن و قابل پیش‌بینی داشته باشند (ابزار سرمایه‌گذاری با درآمد ثابت‌اند) و ناشران از طریق آن منابع لازم برای توسعه اقتصادی را تامین می‌کنند (ابزاری مهم برای تامین مالی‌اند). هنگام خرید اوراق حتما رتبه اعتباری ناشر را بررسی کنید، به نرخ کوپن و بازده تا سررسید توجه داشته باشید و میزان نقدشوندگی آن‌ها را در نظر بگیرید. به این نکته هم توجه داشته باشید که سود اوراق قرضه با نرخ بهره رابطه معکوس دارند.