در تعریف تامین مالی جمعی یا کرادفاندینگ (Crowdfunding) باید بگوییم: راهی برای جذب سریع‌تر سرمایه به‌واسطه سرمایه‌های خرد از تعداد زیادی سرمایه‌گذار. تاریخچه تامین مالی جمعی به روش‌های خیریه بازمی‌گردد اما در حال حاضر یک روش جذاب سرمایهگذاری و آسان تامین سرمایه است. کسب سود ایده‌آل، امنیت سرمایه، گردش نقدینگی در مجاری اقتصادی و حضور در فرایندهای اقتصادی مولد، اصلی‌ترین مشوق‌های سرمایه‌گذاران برای شرکت در طرح‌های کرادفاندینگ‌اند. از طرفی دیگر تامین منابع مالی با انواع تامین مالی جمعی، فارغ از سبک آن به‌مراتب ساده‌تر از تامین سرمایه کسب‌وکارها و پروژه‌ها با روشی‌های سنتی مثل استفاده از تسهیلات بانکی به‌شمار می‌رود.
انواع تامین مالی جمعی
گفتیم که کرادفاندینگ به کارآفرینان، استارتاپ‌ها و کسب‌وکارهای کوچک و بزرگ و صاحبان پروژه این امکان را می‌دهد تا با کمک گروه بزرگی از افراد، منابع مالی موردنیاز خود برای رشد و توسعه را تامین کنند. از سوی دیگر سرمایه‌گذاران از این طریق می‌توانند با مبالغ اندک، در پروژه‌ها و ایده‌های نوآورانه و بزرگ سرمایهگذاری کرده و سود سرمایه بگیرند. تامین مالی جمعی امروزه به چند روش مختلف انجام می‌شود که سرمایه‌گذاران در هر کدام از انواع تامین مالی جمعی، عواید مخصوص به آن طرح را دریافت می‌کنند. اما بخش سرمایه‌پذیر در همه روش‌ها تامین مالی می‌شود.
تامین مالی جمعی مبتنی بر سهام
در مدل مبتنی بر سهام (Equity-Based Crowdfunding)، سرمایه‌گذاران در ازای سرمایه‌ای که به پروژه یا کسب‌وکار اختصاص می‌دهند، سهمی از مالکیت آن را دریافت می‌کنند. در واقع، سرمایه‌گذار به شریک تجاری سرمایه‌پذیر تبدیل می‌شود و در سود و زیان کسب‌وکار سهیم است. این مدل از انواع تامین مالی جمعی در مراحل راه‌اندازی شرکت‌های غیر بورسی قابل اجراست. تا قبل از ظهور سکوهای تامین مالی جمعی و کرادفاندینگ به شیوه امروزی، امکان سرمایهگذاری این‌چنینی در کسب‌وکارها، صرفا برای افراد با سطح درآمد و سرمایه اولیه بالا، سرمایه‌گذاران خطرپذیر و بزرگان تجاری امکان‌پذیر بود. اما امروزه سرمایه‌گذاران خرد هم می‌توانند در این طرح‌ها شرکت کنند.
تامین مالی مبتنی بر مشارکت در سهام برای سرمایه‌گذاران در صورت موفقیت شرکت، می‌تواند بسیار سودآور باشد؛ اما به‌طور کلی روشی پر ریسک محسوب می‌شود. چنانچه شرکت زیان‌ده باشد یا فعالیت آن متوقف شود، تمام سرمایه آن‌ها از بین می‌رود. از طرفی دیگر سرمایه‌پذیر باید پذیرای شراکت با سرمایه‌گذاران در کسب‌وکار خود باشد.
ایجاد انگیزه در سرمایه‌گذار به‌دلیل مالکیت سهام پروژه، امکان جذب سرمایه سریع برای استارتاپ‌ها و کسب‌وکارهای نوپا و پیچیدگی‌های حقوقی و مالی مرتبط با واگذاری سهام، اصلی‌ترین ویژ‌گی‌های این روش‌اند. تامین مالی جمعی مبتنی بر سهام از انواع تامین مالی جمعی محبوب در کشور ماست.
تامین مالی جمعی مبتنی بر وام
در کرادفاندینگ مبتنی بر وام (Lending-Based Crowdfunding) که رایج‌ترین سبک تامین مالی جمعی در ایران است، سرمایه‌گذاران دارایی خود را در واقع به‌شکل وام یا تسهیلات در اختیار سرمایه‌پذیر قرار می‌دهند. آن‌ها در ازای سرمایهگذاری روی پروژه یا کسب‌وکار، سود مندرج در قرارداد اولیه را دریافت می‌کنند و در بازه زمانی تعیین شده، اصل مبلغ سرمایهگذاری خود را پس می‌گیرند. در واقع این مدل بیشتر شبیه وام بانکی است با این تفاوت که مبلغ وام از طریق تعداد زیادی سرمایه‌گذار کوچک و سرمایه‌های خرد تامین می‌شود.
در این طرح‌ها از همان ابتدا، میزان سود دریافتی سرمایه‌گذاران مشخص است، ولی قطعی نیست. یعنی در صورت نکول طرح، امکان دارد سودی به سرمایه‌گذار تعلق نگیرد. اما اصل سرمایه در این طرح‌ها با وثایق مختلف، تضمین می‌شود. کسب‌وکارها (در صورت نوپا بودن) یا پروژه‌هایی مناسب شرکت در این طرح‌ها هستند که برای ادامه کار آن‌ها ریسک بالایی پیش‌بینی نمی‌شود؛ یعنی موفقیت آن‌ها تا حدودی قابل تضمین باشد. این مدل برای سرمایه‌گذارانی که به‌دنبال درآمد ثابت و کنترل‌شده هستند مناسب است. البته همچنان ریسک نکول (عدم بازپرداخت) وجود دارد، به‌ویژه اگر پلتفرم کرادفاندینگ نظارت کافی روی بالا بردن طرح نداشته باشد. اما به‌طور کلی کرادفاندینگ مبتنی بر وام، ساختار شفاف دارد و عموما سودهای آن به‌موقع پرداخت می‌شود.
تامین مالی جمعی مبتنی بر پاداش
یکی از انواع تامین مالی جمعی، کرادفاندینگ مبتنی بر پاداش (Reward-Based Crowdfunding) است. در این روش افراد در ازای کمک مالی، پاداشی دریافت می‌کنند. این پاداش‌ها ممکن است محصولات فیزیکی، خدمات ویژه یا نسخه‌ای اولیه از کالای تولیدی باشد. پلتفرم‌های معروفی مانند Kickstarter و Indiegogo در سال‌های ابتدایی شکل‌گیری سبک امروزی تامین مالی جمعی از این مدل استفاده کرده‌اند. در ایران نیز نمونه‌هایی از این مدل دیده شده‌اند که معمولا برای پروژه‌های هنری، فرهنگی یا تولید محصول استفاده می‌شوند. این مدل بیشتر برای افرادی مناسب است که به یک پروژه یا محصول علاقه‌مند هستند و می‌خواهند از آن حمایت کنند و به‌دنبال سود مالی نیستند. برای مثال، یک تیم تولید لوازم دیجیتال می‌تواند برای ساخت گجت جدید خود از مردم سرمایه جذب کند و در ازای آن نسخه اولیه محصول را به حامیان تحویل دهد.
عدم نیاز به بازپرداخت سرمایه یا واگذاری سهام، ایجاد بازاریابی اولیه و جامعه‌ای از مشتریان وفادار، مزایایی هستند که سرمایه‌پذیر در تامین مالی مبتنی بر پاداش کسب می‌کند. اما در عوض اعضای پروژه برای تحویل به‌موقع محصول یا خدمت، تحت فشار قرار می‌گیرند و سرمایه‌گذاران در این روش سود چندانی کسب نمی‌کنند.
تامین مالی جمعی دونیت
در این مدل از انواع تامین مالی جمعی که به آن کرادفاندینگ مبتنی بر اهدا نیز گفته می‌شود (Donation-based Crowdfunding)، افراد بدون انتظار سود یا بازگشت مالی، صرفا به‌خاطر اهداف خیرخواهانه و اجتماعی سرمایهگذاری می‌کنند. نمونه بارز آن جمع‌آوری کمک برای امور خیریه، درمان بیماران یا پروژه‌های عام‌المنفعه است. تامین مالی جمعی دونیت در ایران هم سابقه طولانی دارد به‌ویژه در قالب کمک‌های مردمی و کمپین‌های اجتماعی، اما اکنون با پلتفرم‌های دیجیتال ساختارمندتر شده است.
عموما سرمایه‌گذاران این طرح‌ها جوایز نمادینی دریافت کنند که با افزایش میزان کمک، اعتبار آن نیز بیشتر می‌شود. اما گاهی این جایزه هم به مشارکت‌کنندگان اعطا نمی‌شود. به‌طور کلی این روش یک فعالیت خیرخواهانه محسوب می‌شود که دریافت‌کنندگان هیچ الزامی برای ارائه پاداش به حامیان خود در ازای حمایت مالی ندارند.
انواع تامین مالی جمعی چطور انجام می‌شود؟
تامین مالی جمعی به‌عنوان یکی از روش‌های نوین تامین سرمایه، فرصت‌های فراوانی برای کسب‌وکارها و افراد ایجاد کرده است. کرادفاندینگ سب شده سرمایهگذاری دیگر محدود به قشر متمول جامعه نباشد و همه اقشار حتی با سرمایه‌های کم بتوانند در طرح‌های مولد، سرمایهگذاری کرده و کسب سود کنند. از بین انواع تامین مالی جمعی در کشور ما روش‌های مبتنی بر سهام و مبتنی بر وام محبوب‌ترند؛ زیرا سرمایه‌گذار ایرانی بیشتر به‌دنبال کسب سود مالی است تا عواید روش‌های مبتنی بر اهدا و مبتنی بر پاداش. هرچند تامین مالی جمعی در ایران هنوز در ابتدای مسیر است، اما به‌دلیل کم شدن منابع مالی سنتی و علاقه جوانان به نوآوری، پیش‌بینی می‌شود در سال‌های آینده رشد چشمگیری داشته باشد.
متولی اصلی طرح‌های تامین مالی جمعی در حال حاضر سکوهای کرادفاندینگ هستند؛ این طرح‌ها با نظارت دقیق سکوها و دریافت وثایق مطمئن مثل ضمانت‌نامه تعهد پرداخت بانکی اجرا و معرفی می‌شوند. پس هر دو سمت سرمایه‌گذار و سرمایه‌پذیر برای اطمینان از موفقیت طرح‌ها، حتما باید از طریق این سکوها که با مجوز فرابورس فعال‌اند، اقدام کنند.